ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

మహారాష్ట్రలో మానవ కల్పిత అనావృష్టి

.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

అనావృష్టికి గురైన ప్రాంతాలనుంచి నిరంతర ఒత్తిడి, అసలు అనావృష్టి అంటే ఏమిటి అన్న నిర్వచనంపై వాదోపవాదాల తర్వాత మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం ఎట్టకేలకు 26 జిల్లాలలోని 151 తాలూకాలను గత అక్టోబర్ 31న అనావృష్టి పీడిత ప్రాంతాలుగా ప్రకటించింది. వాస్తవ పరిస్థితినిబట్టి చూస్తే ప్రభుత్వ అంచనాలు చాలా తక్కువగా ఉన్నాయనిపిస్తోంది. 2016నాటి కేంద్ర ప్రభుత్వ అనావృష్టి ప్రమాణాల ఆధారంగా వర్షాభావ ప్రాంతాలు ఏవో నిర్ధారించినందువల్ల ఈ పరిస్థితి తలెత్తింది.

మహారాష్ట్రలో ఇదివరకు ఎన్నడూ లేనంతటి అనావృష్టి తాండవిస్తోంది. 1972 నాటి అనావృష్టికన్నా ప్రస్తుత పరిస్థితి దారుణంగా ఉంది. మొట్టమొదటి సారి ఖరీఫ్ లోనూ, రబీలోనూ అనావృష్టి నెలకొంది. నవంబర్ 15 నాటికి 13.03 లక్షల హెక్టార్లలో మాత్రమే రబీ పంటలు విత్తగలిగారు. 1017 రబీ సీజన్ లో 28.35 లక్ష్ల హెక్టార్లలో రబీ పంట విత్తారు. నేలలో తేమ తక్కువగా ఉండడం, వేసవిలో తాగునీటికి కటకట లేకుండా చూడడానికి జలాశయాల్లో నీటిని నిలవ చేస్తున్నందువల్ల ఈ రబీ సీజన్ లో పంటలు పండించే విస్తీర్ణం తగ్గిపోయింది. సగటు కన్నా 13 శాతం తక్కువ వర్షపాతం నమోదైనందువల్ల నీటి కొరత ఎక్కువగా ఉంది.

నాసిక్-ఉత్తర మహారాష్ట్రలో, మరఠ్వాడా ప్రాంతంలో నీటి ఎద్దడి ఎక్కువగా ఉంది. నాసిక్-ఉత్తర మహారాష్ట్ర జలాశయాల్లో 65 శాతం, మరఠ్వాడా జలాశయాల్లో 27 శాతం నీటి నిలవలు మాత్రమే ఉన్నాయి. నవంబర్ ఆరంభం నాటికే 498 గ్రామాలకు, 959 శివారు గ్రామాలకు 575 ట్యాంకర్ల ద్వారా నీరు సరఫరా చేయవలసిన పరిస్థితి ఎదురైంది. నవంబర్ ఆఖరు నాటికి 698 గ్రామాలకు, 1,511 శివారు గ్రామాలకు 816 ట్యాంకర్ల ద్వారా నీరు సరఫరా చేయవలసి వచ్చింది. గత సంవత్సరం 93 ట్యాంకర్ల ద్వారా 122 గ్రామాలకు మాత్రమే నీరు సరఫరా చేయవలసి వచ్చింది. అయితే ప్రస్తుత నీటి ఎద్దడికి వర్షపాతం తగ్గడం ఒక్కటే కారణం కాదు. ఈ విపత్తుకు కారణం విధానాలు, మానవ తప్పిదాలు ప్రధాన కారణం. రాష్ట్ర ప్రభుత్వం చెప్పుకుంటున్న గొప్పలు, వాస్తవ పరిస్థితులకు మధ్య అంతరం ఎక్కువ ఉన్నందువల్ల ఈ లెక్కలు గమనించవలసిన అవసరం వచ్చింది. నీటి సంరక్షణ కోసం అద్భుతమైన “నీరు సమృద్ధిగా ఉన్న పొలాల” పథకాన్ని అమలు చేస్తున్నామని దేవేంద్ర ఫడ్నవీస్ ప్రభుత్వం చెప్పుకుంటోంది.  ఈ పథకంవల్ల 16,000 గ్రామాలు అనావృష్టి రహిత ప్రాంతాలుగా మారాయని షిర్డీలో ప్రధానమంత్రి మోదీ అట్టహాసంగా ప్రకటించిన కొద్ది రోజులకే ఇంతటి తీవ్ర నీటి కొరత ఎదురైంది. దాదాపు 20,000 గ్రామాల పరిధిలో 151 తాలూకాలను రాష్ట్ర ప్రభుత్వం అనావృష్టి పీడిత ప్రాతాలుగా ప్రకటించవలసి వచ్చింది. అనావృష్టి రహిత ప్రాంతాలుగా ప్రకటించిన ఎన్ని గ్రామాలను అనావృష్టి పీడిత ప్రాంతాలుగా ప్రకటించవలసి వచ్చిందో మాత్రం ప్రభుత్వం చెప్పదు. నీరు సమృద్ధిగా ఉన్న పొలాల పథకం విజయవంతమైందని రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, కొంత మంది నిపుణులు అట్టహాసంగా ప్రకటించిన తర్వాత భూగర్భ జలాల సర్వేలు, అభివృద్ధి సంస్థ 11,487 గ్రామాల్లో భూగర్భ జలాలు ఒక మీటరుకన్నా ఎక్కువ లోతుకు, 5,556 గ్రామాలలో రెండు మీటర్లకన్నా ఎక్కువ లోతుకు వెళ్లాయని ప్రకటించింది. 2,990 గ్రామాలలో భూగర్భ జలాలు మూడు మీటర్ల లోతుకు, 2,941 గ్రామాలలో మూడు మీటర్లకన్నా ఎక్కువ లోతుకు వెళ్లాయి. 2014-15లో వర్షపాతం ఇప్పటికన్నా తక్కువగా ఉన్నప్పుడు కూడా భూగర్భ జల మట్టం మీటరు కన్నా ఎక్కువ తగ్గలేదని భూగర్భ జలాల సర్వే, అభివృద్ధి సంస్థ వెల్లడించిన వివరాలవల్ల స్పష్టమవుతోంది.

నీరు సమృద్ధిగా ఉన్న పొలాల పథకం కోసం రూ. 8,000 కోట్ల కన్నా ఎక్కువ మొత్తం ఖర్చు పెట్టారు కనక ఇప్పుడు భూగర్భ జల మట్టం తగ్గిపోవడంపై ప్రశ్నలు తలెత్తక మానవు. ఈ పథకంవల్ల ఫలితం లేకపోవడమే కాక, కొన్ని సందర్భాలలో ప్రతికూల ప్రభావం కనిపించింది. ఈ పథకం అమలుకు చెల్లించవలసిన పర్యావరణ, జలసంబంధ, సామాజిక మూల్యం ఎంత అని అనేక మంది నిపుణులు ప్రశ్నించారు. ఈ పథకం అమలులో కాలవల లోతు పెంచడంలో, విస్తరించదంలో జె.సి.బి. కాంట్రాక్టర్ల లాబీ పాత్ర ఉంది. అనావృష్టి తీవ్రంగా ఉన్నందువల్ల ప్రభుత్వం గొప్పలు చెప్పుకోవడం మానేసి విమర్శలు వినిపించుకోవాలి.

మహారాష్ట్ర ప్రభుత్వం వినూత్నత పేరుతో గొప్ప గొప్ప పథకాలు అమలు చేస్తున్నామని చెప్పడం వల్ల పశుగ్రాస కొరత కూడా పెరుగుతోంది. పశుగ్రాస సరఫరా కోసం కేంద్రాలు ఏర్పాటు చేయవలసి వస్తోంది. పశుగ్రాసం పెంచడం కోసం పశు సంవర్థక శాఖ నగదు బదిలీ కార్యక్రమాలు కూడా చేపట్టవలసి వచ్చింది. విపరీతమైన నీటి ఎద్దడి కారణంగా పంటలే పండనప్పుడు పశుగ్రాసం పెంచాలనడం కేవలం పరిహాసంగానే మిగిలిపోతుంది. పశుగ్రాసం ఆ కేంద్రం దగ్గర వేచి ఉండకుండా ఇళ్లదగ్గరకే పశుగ్రాసం సరఫరా చేయాలని కూడా కోరారు.

1972నాటి అనావృష్టికి, ప్రస్తుత అనావృష్టికి మరో పెద్ద తేడా ఉంది. 1972లో తీవ్ర అనావృష్టి తలెత్తినప్పుడు దుష్కాల్ నివారణ్, అని నిర్మూలన్ మండల్ నాయకత్వంలో భారీ ప్రజోద్యమం తలెత్తింది. ఈ ఉద్యమానికి మేధావులు, విద్యావేత్తలు, పీడిత ప్రజల నాయకులు మద్దతు ప్రకటించారు. పరీవాహక ప్రాంతాల మధ్య ఉండే చోటును అభివృద్ధి చేయాలని, మానవ కారణంగా అనావృష్టి తలెత్తకుండా చేయావలసిన ఆవశ్యకత ప్రాధాన్యాన్ని ఈ ఉద్యమం ఎత్తి చూపింది. ఈ అంశం చర్చకు రావడానికి ఈ ఉద్యమం తోడ్పడింది. ప్రస్తుతం ఉన్న తీవ్ర పరిస్థితి ఇంకా ఇలాంటి వాతావరణానికి దోహదం చేయకపోవడం గమనార్హం. అలాంటి పరిస్థితి తలెత్తితేనే ప్రభుత్వం జోక్యం చేసుకుంటుంది. దుష్కాల్ నివారణ్ అని నిర్మూలన్ మండల్ ప్రయత్నాలను పునరుజ్జీవింప చేయడానికి ఇటీవల ప్రయత్నాలు జరిగాయి. అనావృష్టి బాధితులను ఆదుకోవడం దీర్ఘకాలికంగా ఈ సమస్యను పరిష్కరించే ప్రయత్నాలకు విఘాతం కలిగించకూడదు. ఈ ఉద్యమంతో సంబంధం ఉన్నవారు పదే పదే ఈ అంశాన్ని నొక్కి చెప్తూనే ఉన్నారు. దీర్ఘకాలిక పరిష్కారాల మీద దృష్టి నిలపడంవల్ల సహాయక చర్యలవల్ల అనుచిత లబ్ధి పొందాలనే వారి ఆట కట్టించవచ్చు. ఈ దృష్టితోనే జనసమీకరణ జరగాలి.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top