ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

કન્ઝ્યુમર પ્રાઇઝથી અંકુશ

આરબીઆઈનું મોનેટરી મેનેજમેન્ટ કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ ફૂગાવાને વધુને વધુ ટાર્ગેટ કરી રહ્યુ છે.  

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

આરબીઆઈએ રિવર્સ રેપો રેટમાં સમાન ત્રિમાસિક ટકાના દરમાં વધારા સાથે, સીમાંત સ્થાયી સુવિધા દર અને બેન્ક દર સાથે સળંગ બેવાર રેપો રેટને 6 ટકાથી 6.25 ટકા સુધી અને પછી 6.50 ટકા સુધી વધારીને સ્વયં-પ્રચારિત ફુગાવાની અપેક્ષાઓ સામે વધુ એક પાવલોવ સ્ટાઇલમાં પ્રતિક્રિયા આપી છે. રેપો રેટ વધારવાનો ઉદ્દેશ આરબીઆઇ દ્વારા બેંકોને પૂરા પાડવામાં આવેલા લિક્વીડ ફંડનું મૂલ્ય વધારીને પરિણામે સંભવિતપણે ફરજિયાત શ્રેણીની અંદર છૂટક રોકાણને સમાવવા માટે દેવાદારો માટે બેંક લોનો વધુ મોંઘી બનાવવાનો છે.

તે ખરેખર નિરાશાજનક બાબત છે કે રાષ્ટ્રીય અર્થતંત્રના સંચાલનમાં જાહેર નીતિઓના ફિસ્કલ(રાજકોષીય) અને મોનેટરી(નાણાકીય) એમ બે બળવાન સાધનોને ઉદાર આર્થિક માળખાની સાંકડી ગલીમાં દબોચી દેવામાં આવ્યા છે, જે તેમને ઉંચા વિકાસના બહોળા ઉદ્દેશ્યો પુરા કરતા, વધુ રોજગારીની તકો પુરી પાડતા અને સામાજિક અસમાનતા ઘટાડતાં અટકાવે છે. રાજકોષીય એકીકરણનો માર્ગ સામાજિક ક્ષેત્રો માટે જાહેર ભંડોળની અપૂરતી ફાળવણી તરફ દોરી જાય છે, જ્યાં ભારતની પ્રગતિ ઘણા નબળા દેશો કરતાય પાછળ છે. આવી ઘટનાઓએ સિસ્ટમમાં અસમાનતાઓની ખાઈને વધુ પહોળી કરી છે.

નાણાકીય નીતિના કિસ્સામાં, આરબીઆઇની એકમાત્ર જવાબદારી બેન્કો માટે લિક્વિડિટી એડજસ્ટમેન્ટ વિરુદ્ધ ફૂગાવાના દરને એક જ વ્યાજ દર નીતિને આધીન લક્ષ્યાંક હેઠળ ઓછાવત્તા 2%ના ગાળા સાથે 4%ની રેન્જમાં રાખવાની છે. લગભગ તમામ નિવૃત્ત આરબીઆઈ ગવર્નરે મોનેટરી પોલિસીની મર્યાદાનો વિરોધ કર્યો છે. તેમાના મોટાભાગનાનો આક્ષેપ છે કે, સેન્ટ્રલ બેન્કે તેના મોટા વિકાસલક્ષી હેતુઓને અવગણી કાઢ્યા છે. ભારતની મોટાભાગની ફુગાવાને લગતી પ્રક્રિયાઓ પુરવઠાને લગતા મુદ્દાઓથી દોરવાય છે અને તેના પર આરબીઆઇનું કહેવા પુરતું જ નિયંત્રણ છે. આમ, મોનેટરી પોલિસી ટ્રાન્સમિશન મિકેનિઝમ એક નબળાઈ બની ગઈ છે. રેપો રેટ બદલીને સીપીઆઇ ઇન્ફ્લેશન રેટની ગતિવિધીઓ પર કાબુ મેળવી શકાય છે તેવા આરબીઆઇના દાવા પર વિવિધ સ્વતંત્ર અભ્યાસોએ સવાલ ઉઠાવ્યા છે.

આ સિવાય પણ ગ્રાહકો અને ઉત્પાદકો જેવા વિવિધ પ્લેયર માટે સુસંગત એવા ફૂગાવાને માપવાના કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ (સીપીઆઇ), હોલસેલ પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ અને કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (જીડીપી) વગેરે વિવિધ પરિમાણો છે. તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ ગુજરાતનું સફળ ડેરી અભિયાન છે, જેણે સાબિત કર્યું છે કે વિકાસશીલ અર્થતંત્રમાં ભાવવધારો ઉત્પાદકોને ઉત્પાદન વધારવા માટે પ્રોત્સાહક નિવડે છે. વિવિધ કોમોડિટીઝ અને સેવાઓના મૂલ્યના વલણને ધ્યાનમાં લેતા, 4% કન્ઝ્યુમર પ્રાઇસ ઇન્ડેક્સ લક્ષ્ય ઘણુ નીચું ગણાય. ફૂગાવામાં હેડલાઇન અને કોર ઇન્ફ્લેશન જેવા સબસેટ છે. પરંતુ આરબીઆઈના ગવર્નરે તાજેતરની પ્રેસ કોન્ફરન્સમાં સ્વીકાર્યું હતું તેમ, "કાયદેસરનું લક્ષ્ય સીપીઆઇ હેડલાઇન પર છે અને આપણી નીતિ તેને 4% રાખવાની છે."

આરબીઆઇ અને સરકાર બંને વચ્ચે ફૂગાવા દરના લક્ષ્યીકરણના કાયદાકીય આદેશો અને વિકાસ વ્યવસ્થાપનના સર્વગ્રાહી અભિગમ પૈકી કોઈ એકની પસંદગીનો આ સમય છે. આરબીઆઇએ થાપણદારોને તેમની બેંક ડિપોઝિટ પર વળતરનો હકારાત્મક વાસ્તવિક દર નક્કી કરીને જેની તાતી જરૂરિયાત છે તે અર્થતંત્રમાં નાણાકીય બચતને પ્રોત્સાહન આપવું જોઈએ. અને તે હજુ પણ બહુજન માટે બચતનું મુખ્ય અને સરળ સાધન છે. જે બચત સમુદાયને પ્રોત્સાહિત કરતું હોવા છતાં, સામાન્ય રીતે રાજકોષીય ગતિરોધો દ્વારા બાયપાસ કરવામાં આવે છે તેવા નાના બચતકર્તાઓ માટે તે ફિસ્કલ ઇન્સેન્ટિવ્સને કસ્ટમાઇઝ કરે છે. અગાઉના સખત વ્યાજ દર નિયંત્રણ શાસનને પાછું લાવવાનો ઇરાદો ન હોવા છતાં, એક જ પ્રિસ્ક્રિપ્શન, એટલે કે એક વર્ષની પાકતી મુદત સાથેના બેન્ક ડિપોઝિટને પાછલા વર્ષની સીપીઆઈ પર ઓછામાં ઓછા + 2% વાસ્તવિક દરે વળતર મળવું જોઈએ. એમ કરતા સેવિંગ્સ ડિપોઝીટ દર, પોસ્ટલ દર વગેરે સહિત અન્ય પ્રચલિત બચત દરો સમય જતાં એડજસ્ટ થઈ જશે. બેન્કો પર લાદવામાં આવેલા ભંડોળનો વધારાનો ખર્ચ બેન્કોને અનુસરવા માટે સૂચિત કરવામાં આવેલા ભંડોળ આધારિત ધિરાણ દર (એમસીએલઆર) ના સીમાંત ખર્ચમાં જોઈ લેવામાં આવશે.

વિકાસને લગતી બાબતો માટે બેંકોના ધિરાણની લગતી બાબતોમાં કોઈને એવી અલગ છાપ મળે છે કે સત્તાવાળાઓ બિનનફાકારક અસ્કયામતો (એનપીએ) ને લીધે કોર્પોરેટ્સ અને બેન્કોની ટ્વીન બેલેન્સ શીટની સમસ્યાઓથી ભરાઈ ગયા છે. બીજી તરફ, ભારતના આર્થિક માળખામાં ઇન્ફોર્મલ ક્ષેત્રોનું ભારે આધિપત્ય છે અને તેને બેન્કિંગ પ્રણાલી દ્વારા અવગણવામાં આવે છે. ભારતીય બેન્કિંગ પ્રણાલીએ અર્થતંત્રના જુદા જુદા ક્ષેત્રોમાં કાર્યરત લાખો ઇનકોર્પોરેટેડ સાહસોને સમાવ્યા નથી તેથી, જીડીપી રેશિયો પ્રતિ ભારતની ખાનગી બેન્કોનું ધિરાણ 52% જેટલું ઓછું છે, જે ઘણા તુલનાત્મક અર્થતંત્રોમાં 110% કે તેથી વધુ છે. ઉત્પાદક ક્રેડિટ વિતરણ માટે આ સંભવિત મોટી સંખ્યાને સમાવવા માટે આ વિચાર બેન્કોની સંસ્થાકીય અને સહાયક આવશ્યકતાઓમાં જવો જોઈએ. આ ઉપરાંત, મોટા પાયે નાણા સંસ્થાઓના બંધ થવાના કારણે ઔદ્યોગિકરણ પ્રક્રિયાને સહન કરવું પડ્યું છે. આરબીઆઇ દ્વારા આશરે દોઢ વર્ષ પહેલા કરવામાં આવેલી નવી દરખાસ્તો બંધ થઈ નથી. તે માટેના કોઈ પ્રયાસો પણ કરવામાં આવ્યા નથી. આ દરખાસ્તની એક બુદ્ધિગમ્ય વૈચારિક નબળાઈ એ ખાનગી ક્ષેત્રની અગ્રણી નોન-બેન્કિંગ ફાઇનાન્સ કંપનીઓ પરનો વધુ પડતો ભાર છે. જાહેર ક્ષેત્રની સહાયતા ન હોય તો આનાથી ઉદ્યોગ માટે લાંબા ગાળાના ફાઇનાન્સને પ્રદાન કરવા માટે આવશ્યક સંસાધનોને ક્યારેય ચલાવી શકશે નહીં.

આથી, વિકાસના આ તબક્કે વિકાસલક્ષી મુદ્દાઓના વિશાળ સમુહ આરબીઆઈ અને સરકારના ધ્યાનની રાહ જોઈ રહ્યો છે. સમયને જોતા, એક ઉચ્ચ-સ્તરિય કમિશનની નિમણૂક કરવામાં આવે અને તે યોગ્ય ભલામણો કરે તે જરૂરી છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top