ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

भारतीय मतदारांना भावनिक आवाहन

यशाला वैध कारणं देता येतात, पण अपयशाला भावनिक समर्थनं शोधावी लागतात.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

सत्तारूढ भारतीय जनता पक्षाच्या (भाजप) अपयशांवर लक्ष केंद्रित करून मतदारांना चेतविण्याचा प्रयत्न भारतातील सार्वत्रिक निवडणुकांमध्ये लढणारे राजकीय पक्ष करत आहेत. सत्तारूढ पक्षाच्या अपयशांचा आधार घेऊन विरोधी पक्षांनी केलेली चिकित्सा वैधच आहे. त्यामुळे अशी वैध कारणं आधाराला असताना विरोधी पक्षांनी मतदारांच्या भावनांना आवाहन करण्याची गरज नाही. भाजपकडून मतदारांना केल्या जाणाऱ्या आवाहनांमागे मात्र तर्कशक्तीचा आधार नसल्यामुळे त्यांना मोठ्या प्रमाणात भावनांवर विसंबून राहावं लागतं आहे. २०१४ साली केलेल्या आश्वासनांची यशस्वी पूर्तता झाली असती, तर त्यांच्यावर ही वेळ आली नसती. परंतु, अपयशातून निर्माण झालेला नैतिक पेच टाळण्यासाठी भाजपने भावनांचा अवाजवी वापर करायचं ठरवलेलं दिसतं आहे, जेणेकरून मतदार तार्किक कारणं शोधणार नाहीत. अन्यथा, पक्षाला वैध समर्थनं द्यावी लागली असती. लढाऊ राष्ट्रवादाला वाहून घेणं, यांसारख्या भावनिक मुद्द्यांची मोठी गर्दी भाजपच्या निवडणूक प्रचारामध्ये आहे. निवडणूकपूर्व सर्वेक्षणांमधून निर्माण झालेला उघड आत्मविश्वास सोडता भाजपकडे वैध कारणं उरलेली नाहीत, याची जाणीव आतून त्या पक्षाला झाली असावी, त्यामुळे निवडणुकीच्या आचारसंहितेची फिकीर न करता भावनिक मुद्द्यांवर जास्त लक्ष केंद्रित करायचं पक्षाने ठरवलेलं दिसतं. आपल्याला निवडणुकीत यश मिळावं यासाठी इलेक्ट्रॉनिक माध्यमं व समाजमाध्यमं काबीज करून आणि त्यांचं नियंत्रण करून मतदारांना चेतवण्याचा प्रयत्न भाजप करत आहे. शिवाय, छापील माध्यमांमधूनही प्रमाणाबाहेर प्रसिद्धी केली जाते आहे.

परंतु, एखाद्या पक्षाकडून प्रचारतंत्राचे मुख्य स्त्रोत काबीज करण्यात जितकी बाजी मारली जाते आणि प्रचाराच्या भाषणांमध्ये नेत्यांचा सूर जितका मोठा होतो, तितक्याच प्रमाणात लाखो मतदारांचे कान कर्कश्शतेसाठी बंद होत असतात, याची पुरेपूर जाणीवही संबंधित पक्षाला असते. अशा प्रचारी भाषणांमध्ये सदाचारी व प्रामाणिक काय आहे आणि विखारी व वरवरचं काय आहे, हे ओळखण्याची सारासारविवेकबुद्धी वापरण्याची क्षमता मतदारांमध्ये असणं अभिप्रेत आहे. अशी भाषणं तार्किकतेपेक्षा भावनोत्कट उद्देशाने केलेली असतात ते मतदारांच्या लक्षात येतं, असं नजीकच्या भूतकाळामध्येच सिद्ध झालेलं आहे. संबंधित पक्षांना पुन्हा सत्ता राबवायची संधी मिळाली तर त्यांच्या भाषणांमधील द्वेषाचा घटक सरकारच्या लोकशाही वैशिष्ट्यांना छेद देईल. विरोधकांना द्वेष व तिरस्काराद्वारे नैतिक इजा पोचवून, त्यांचा धिक्कार करण्याचा प्रयत्न सत्तारूढ पक्ष करतो आहे. अशा भावनिक आक्रमणांमागे समंजस तर्क वा कारण नसलं, तरी काहीतरी कुटील तर्क त्यामागे कार्यरत असतोच. आधी आपण पाहिल्याप्रमाणे, लढाऊ वृत्तीचे पक्ष मतदान जवळ आल्यावर अधिक तीव्रतेने प्रचार करू लागतात. निवडणुकीय राजकारणाच्या वाढत्या भावनिकीकरणाच्या संदर्भात काही प्रश्न उपस्थित करावे लागतील: मतदारांविषयीची भाजपची समजूत काय आहे? मतदारांची स्वतःविषयीची समजूत काय असायला हवी? एखाद्या पक्षाने मतदारांसाठीचे मुद्दे ठरवावेत का, आणि जास्त महत्त्वाचं म्हणजे मतदारांनी अशी परिस्थिती स्वीकारावी का?

मतदारांसाठी कोणते मुद्दे महत्त्वाचे आहेत आणि त्यांचा प्राधान्यक्रम काय आहे, हे भाजप ठरवतो आहे. परंतु, या पक्षाचा स्वतःचा प्राधान्यक्रमच मतदारांचा प्राधान्यक्रम असायला हवा, असं नाही. अशा एकतर्फी घोषणेमुळे मतदारांना स्वतःच्या प्रतिष्ठित अस्तित्वासाठी महत्त्वाचे असणारे मुद्दे निश्चित करण्याची बोधक्षमता नाकारली जाते. या प्रक्रियेत संबंधित पक्षाच्या समजुतीनुसार मतदाराला अतार्किकतेच्या पातळीवर फेकलं जातं. कोणती गोष्ट आपल्यासाठी निकडीची आहे आणि कोणती निकडीची नाही, हे मतदाराला समजणार नाही, अशी ही अवस्था असते. परंतु, सत्तारूढ सरकारच्या विध्वंसक धोरणांमुळे सर्वसामान्यांना अवघड, कठोर व अडचणीचं जीवन जगावं लागतं आहे, हे सतत टिकलेलं वास्तव आहे.

गेल्या पाच वर्षांमध्ये आपण उचित कामगिरी करू शकलो नसूनही मतदारांनी आपल्याला व आपल्या मित्रपक्षांना मतं द्यावीत, अशी एखाद्या पक्षाची अपेक्षा असली की तो मतदारांना अतार्किक वस्तूप्रमाणे मानायला लागतो. अशासंदर्भात मतदारांनी नैतिक निवाडा करून तर्कशुद्ध दृष्टिकोन अंगिकारायला हवा. शिवाय, आश्वासनं पूर्ण करण्याची क्षमता नसलेल्या पक्षावर विश्वास ठेवणं निरर्थक आहे, हेही मतदारांनी मोकळेपणाने मान्य करणं गरजेचं आहे. गतकाळामध्ये नागरिकांनी हे करून दाखवलं आहे आणि आताही तसं करण्याची गरज आहे. अपेक्षेनुसार कामगिरी करण्याची क्षमता असलेल्या आणि कामगिरी कता न आल्यास त्यासाठी माफी मागण्याइतकी नैतिकता असलेल्या पक्षासाठी मतदान करण्याची शहाणीव मतदारांनी दाखवायला हवी.

तर, पक्षांना उमेदवारीच्यास्थितीत ठेवण्याची सामूहिक जबाबदारी मतदारांवर आहे. पक्षांची कामगिरी पाच वर्षांच्या कालखंडानंतर नव्हे, तर वेळोवेळी तपासली जायला हवी.

गरीबांच्या तातडीच्या गरजांमुळे त्यांना आणखी पाच वर्षांसाठी एखाद्या पक्षाला प्रायोगिक तत्त्वावर सत्तेत बसवणं परवडणारं नाही. विशेषतः खोटी आश्वासनं देणाऱ्या आणि आश्वासनं पूर्ण न करता आल्याबद्दल कोणतीही कारणं ने देणाऱ्या पक्षाला सत्तेत आणणं तर गरीबांसाठी विध्वंसक ठरेल. अशा पक्षासोबत आणखी पाच वर्षांचा प्रयोग करणं म्हणजे स्वतःची फसवणूक करणाऱ्या अतार्किक निवडणुकीय खेळात पडल्यासारखं होईल.

परिघावरील समाजघटकांसाठी पुनर्वाटपाचं कार्य करणारी राज्यसंस्था अतिशय महत्त्वाची बनली आहे, कारण बाजारपेठेला या घटकांच्या परिस्थितीमध्ये सुधारणा करता आलेली नाही. जात, भाषा व सांप्रदायिक विचारसरणी यांच्या आधारावर व्यक्तिगत निवड करणं म्हणजे संकुचित राजकारण करणाऱ्या पक्षांना स्वीकारण्यासारखंच आहे, हे कळण्याइतकी तर्कशक्ती या घटकांनी दाखवायला हवी. अशा राजकारणामुळे आपल्याला अप्रामाणिक व असंवेदनशील सरकार मिळतं. व्यक्तिगत हिताचं परिवर्तनकारी रूपांतर सामूहिक हितामध्ये करण्याचं आश्वासन देणारं प्रामाणिक, संवेदनशील व उत्तरादायी सरकार मिळण्यासाठी सामूहिक मतदानाची कृती केली, तरच व्यक्तिगत हितही सुरक्षित राहातं.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top