ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

એલઆઈસીના હિસ્સાનું વેચાણ

શું એલઆઈસીના હિસ્સાને વેચવાના પ્રસ્તાવમાં રાજકીય વલણ કરતા વધુ કંઈ નથી?

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

૨૦૨૦ના બજેટમાં કેન્દ્ર સરકારે સરકારી માલિકીના વીમા ક્ષેત્રમાં જીવન વીમા નિગમ (એલઆઈસી)માં ઇનિશિયલ પબ્લિક ઓફરિંગ (આઈપીઓ) દ્વારા આગામી વર્ષમાં 10 ટકા જેટલા હિસ્સાનું ખાનગીકરણ કરવાની દરખાસ્ત કરી છે. આ સરકારની (લડાયક) ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ અને એસેટ મુદ્રીકરણ વ્યૂહરચનાની અનુરૂપ છે તે સમજી શકાય તેવું છે અને મીડિયા અહેવાલો મુજબ, આઇપીઓ દ્વારા સરકાર દ્વારા નાણાકીય વર્ષ 2021માં નિર્ધારિત 2.1 ટ્રિલિયન ડોલરના કુલ ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ લક્ષ્યાંકના ત્રીજા ભાગની રકમ મેળવવાની ધારણા છે. જોકે એલ.આઈ.સી.નું લિસ્ટીંગ કરવું વર્તમાન સરકારના ભેજાની પેદાશ નથી. પૂર્વવર્તી સરકારોએ આ વિચારને ધ્યાનમાં રાખ્યો હતો, જોકે તેઓએ આ વિચારનું વાસ્તવિક અમલીકરણ ટાળ્યું હતું. નિગમની રચના અને તેના રોકાણકારોની જટિલતાઓ હોવા છતાં સરકારની માલિકી હેઠળ 100% હોવા છતાં, એલઆઈસી સરકારને કટોકટીમાં ભંડોળ પૂરું પાડવા અને સરકારી સાહસોને કટોકટીમાંથી બહાર લાવવા શાસક સરકારની "દુધાળા ગાય" બની શકે છે. અધિકૃત સ્ટેટમેન્ટ સિવાય વાસ્તવમાં એલઆઈસીના લિસ્ટિંગ માટેનો વર્તમાન સરકારનો તર્ક કેટલો જુદો છે?

હકીકતમાં, એલઆઈસી દ્વારા સંઘર્ષ કરી રહેલી ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ડેવલપમેન્ટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાનો 2018-19માં તેની બેલેન્સશીટને ખેંચીને પણ 51% હિસ્સો ખરીદવો, જે બતાવે છે કે, સરકારો દ્વારા કોર્પોરેશનને, તેમના રાજકીય જોડાણોને ધ્યાનમાં લીધા વિના “છેલ્લા-ઉપાય” તરીકે અજમાવવામાં આવી રહ્યા છે. આંશિક ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ આ પ્રથાને ઘટાડી શકે છે કે કેમ તે શંકાસ્પદ છે, કારણ કે, ડિસઇન્વેસ્ટમેન્ટ સાથે પણ, એલઆઈસીની માલિકીમાં સરકારનો હિસ્સો 90% જેટલો હશે. આર્થિક સંચાલન માટે રાષ્ટ્રીય સંપત્તિનું મોનિટર કરવાની સરકારની પ્રથા આપણા માટે કંઈ નવી નથી, પરંતુ વર્તમાન સરકારના પગલાઓની ચિંતા તેના ભારે અસ્વીકાર અને ઘટતા આર્થિક સૂચકાંકોના દમન જેવા મુદ્દાઓમાંથી ઉદ્ભવે છે, તેમાં સરકારી સાહસોમાં સરપ્લસની વલણની વૃત્તિ પણ છે. શું સરકાર અર્થવ્યવસ્થાના ગેરવહીવટ માટે આ પ્રકારની સંપત્તિ મુદ્રીકરણનું લક્ષ્ય બનાવી રહી છે, એમ કહી શકાય?

આ તબક્કે, કોઈ એવી દલીલ કરી શકે છે કે એલઆઈસીના આઇપીઓનું નિર્માણ 1956ના એલઆઈસી એક્ટમાં થયેલા સુધારા પર અવલંબિત છે, તેમ છતાં, વિવિધ કારણોસર આ સંબંધિત ચિંતાઓને ઓછી કરી શકશે નહીં. પ્રથમ, જોકે વિપક્ષમાં અમુક રાજકીય પક્ષો એલઆઇસીની સામાન્ય માણસની “પૈસાની રક્ષા કરનાર” તરીકેની માન્યતાવાળી છબીને સંવેદનશીલતા સાથે લઈ રહ્યા હોય તેવું લાગે છે, જોકે તેઓ સુધારોનો વિરોધ કરશે કે નહીં તે દલીલનો વિષય છે, ખાસ કરીને સરકારોના ઇતિહાસમાં જોવામાં આવતા ફિસ્કલ મેનેજમેન્ટ માટે કોર્પોરેશનને કોફિનમાં ઓઢાડી દેવાનું વલણ જોવા મળ્યુ છે. વધુમાં, વર્તમાન સરકારના સંસદમાં રાજકીય રીતે સંવેદનશીલ બીલ પસાર થવાના ટ્રેક રેકોર્ડને જોતા, એલઆઈસી એક્ટમાં સુધારો કરવા માટેનું બિલ પસાર કરવું - જે તકનીકી રીતે કહીએ તો મની બિલની શ્રેણીમાં પણ નથી – તેને લઈને સરકારને બહુ મુશ્કેલી નહી પડે. બીજી અને વધુ મહત્ત્વની બાબત એ છે કે જ્યારે બિલ પસાર થઈ જશે, ત્યારે માત્ર વીમાદાતા માટે જ નહીં, પરંતુ તેના પોલિસીધારકો માટે પણ હિસ્સો વેચવાની કેવી પ્રતિકુળ અસર થશે?

સંસ્થાકીય દ્રષ્ટિકોણથી, આઇપીઓ ફાયદાના હેતુથી પેદા કરવા માટે, નિગમના મૂલ્યાંકન અને તેના વર્તમાન મૂડી આધારના 100 કરોડના વિસ્તરણના મુદ્દાઓ (એજ રીતે 32 લાખ કરોડ રૂપિયાની કુલ સંપત્તિના ઉપલબ્ધ અંદાજને ધ્યાનમાં રાખીને) અન્ય બાબતોની વચ્ચે કેવી ભૂમિકા ભજવશે. સરકારે કેપિટલ બેઝના પુનર્ગઠન અંગે કોઈ ઉલ્લેખ કર્યો નથી, તે પણ જોવાનું બાકી છે કે મૂલ્યાંકન / કિંમત શોધના મુદ્દાઓ સાથે કેવી રીતે વ્યવહાર કરે છે અને સામાન્ય રીતે માહિતી જાહેર કરવાની જરૂરિયાતો સાથે કેવી રીતે વર્તે છે. જેમ કે વીમાદાતાના રોકાણોના પ્રકાર અને આઈપીઓ માટે આર્થિક નક્કરતા વગેરેને લઈને. બીજી તરફ, આઈપીઓ એલઆઈસીની નિગમની સ્થિતિમાં સુધારાની માંગ કરે છે અને પરિણામે સરપ્લસ વિતરણ અને સાર્વભૌમ ગેરંટી બંને વીમા કંપનીમાં પોલિસીધારકોની નિશ્ચિતતાના નિર્ણાયક નિર્ધારક છે.

લગભગ સાત દાયકાઓથી, એલઆઈસી સહભાગી વ્યવસાય કરવાની કળા બની રહી છે. 2011માં વીમા કાયદામાં અગાઉના સુધારા હોવા છતાં, વીમાદાતાના હિસ્સેદારીમાં શેરધારકનો હિસ્સો 10% કરતા વધુ નહીં થવા દેવાની, અને 2013 થી એલઆઈસીના શેરદાતાના નફામાં શેરધારકના 10% વધુ હિસ્સો નહી આપવાની માંગ હોવા છતાં અને સરકાર તરફથી 10 ટકા સરપ્લસ સરકારને આપવાની માંગ હોવા છતા એલઆઈસી તેના સરપ્લસ 5% શેરધારકોને (કેન્દ્ર સરકાર વાંચો) તેના 95% ની પોલીસીધારકોને બોનસના રૂપમાં વહેંચવાની વ્યવસ્થા સાથે ચાલુ રહી છે. આઇપીઓ સાથે શેરહોલ્ડરોની સંભવિત રૂપે સ્થિતિ બદલશે, પોલીસીધારકોના બોનસ પર શેરહોલ્ડરોના ડિવિડન્ડમાં વધારો થવાની સંભાવનાને નકારી શકાય નહીં. આ બધાથી ઉપર, "સોવરેન ગેરેંટી" સાથે કોઈપણ દખલ, કાલ્પનિક હોવા છતાં, સંસ્થામાં પોલીસીધારકોના વિશ્વાસને આઘાતથી બચાવી શકશે નથી.

પાછલા વર્ષોમાં એલઆઈસીના આવકના નિવેદનો દર્શાવે છે કે પ્રીમિયમ આવક તેની કુલ આવકનો આશરે 60% હિસ્સો ધરાવે છે, જ્યારે તેની આવકનો 90% હિસ્સો વીમા દાવાની પતાવટ માટે વાપરવામાં આવે છે, ત્યાં એકદમ નીચો ગ્રોસ પ્રોફિટ માર્જિન છે. આ જોતાં, વ્યવસાયિક સંચાલનમાં સમજદારીનો અભાવ પોલીસીધારકોને મુશ્કેલીમાં મુકી શકે છે. વોલ્યુમ વૃદ્ધિ દ્વારા પ્રીમિયમ આવકમાં તેની વૃદ્ધિ મર્યાદિત કરવામાં આવી છે, પરંતુ એલઆઇસીએ પાછલા વર્ષોમાં બજારમાં નબળા પ્રદર્શન કરતી હિસ્સેદારીમાં વધારો કર્યો છે. જો આ વીમાદાતાની રોકાણ વ્યૂહરચનાને ધ્યાનમાં રાખીને પહેલેથી જ રાજકીય દબાણનું કેન્દ છે, તો પછી સૂચિત આઇપીઓ પ્રત્યે જાગ્રત રહેવાની જવાબદારી આપણે માથે છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top