ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

અન્નની અનુકુળતા

કૃષિમાં સપ્લાય મેનેજમેન્ટના પ્રણાલીગત સંકટના કારણે અનાજની કિંમતોમાં ફૂગાવો સર્જાયો છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ડિસેમ્બર 2019માં અનાજની કિંમતોમાં 14.12% જેટલો ફૂગાવો નોંધાયો જે ફૂગાવાની છેલ્લા છ વર્ષની સૌથી ઉંચી સપાટી છે અને તેણે આ દેશમાં છુટક ભાવને વધારી દીધા છે. જો કે, ફૂગાવાનો દર હજી પણ ભારતીય રિઝર્વ બેંક (આરબીઆઈ)ના મધ્યમ ગાળાના લક્ષ્યાંક (+/-૨)% ની જોગવાઈ કરવામાં આવી નથી તેનાથી ઉપર ગયો નથી. એ અટકળો ફેલાઈ છે કે આરબીઆઈની નાણાંકીય નીતિ સમિતિ આવતા મહિને ફરી રેટ કટ કરશે કે કેમ? આ સેન્ટ્રલ બેંક માટે પોલીસીની મૂંઝવણ છે. એટલા માટે નહીં કે ફૂગાવામાં ભારે વૃદ્ધિ અર્થતંત્રની નાજુક સ્થિતિને પાછળ ધકેલીને ચાલે છે, પરંતુ વધુ તો એટલા માટે કે ફિસ્કલ ડેફિસીટ જેવા સરકારના મુખ્ય આર્થિક અંદાજને લગતા મુદ્દાઓ મહદઅંશે વણઉકેલાયેલા રહે છે.

કોમ્ટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલે છેલ્લા બે વર્ષથી કેન્દ્ર સરકારના ફિસ્કલ ડેફિસીટ અંદાજમાં ઉભી થયેલી વિસંગતતાઓ દર્શાવી છે, જેમાં જણાવાયું છે કે નેશનલ સ્મોલ સેવિંગ ફંડ (એનએસએસએફ) જેવા જાહેર ખાતાઓમાંથી ઓફ બજેટ ઉધારી સરકારના બજેટની ધારણામાં શામેલ ન હોવાને કારણે વર્તમાન આંકડાને 1.5% થી 2% નીચા રાખવામાં આવ્યા છે. મીડિયા અહેવાલો અનુસાર, વર્તમાન સરકારનો આવો ઓફ-બજેટ ખર્ચ 2019-20માં રૂ.1.5 લાખ કરોડ છે અને નવાઈની વાત એ છે કે, વધારાના ઓફ-બજેટ ખર્ચનો લગભગ ત્રણ-ચતુર્થાંશ ભાગ ફૂડ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા(એફસીઆઈ)ને ફૂડ સબસિડીની અન્ડર-રિકવરીને કારણે છે.

છ વર્ષના ગાળામાં ભારતની ફૂડ સબસિડી બિલની રકમ લગભગ બમણી થઈ હોવા છતાં, તેનો માત્ર એક નગણ્ય હિસ્સો કેન્દ્રિય બજેટ દસ્તાવેજોમાં રાખવામાં આવ્યો છે. દાખલા તરીકે, 2019-20ના કેન્દ્રિય બજેટમાં 1.84 લાખ કરોડની ફૂડ સબસિડીની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી, જ્યારે એફસીઆઈની બાકી રકમ ઓલરેડી રૂ. 1.86 લાખ કરોડ છે. આ વધતી જતી બાકી રકમ માટે વર્તમાન સરકાર ફૂડ સબસિડીને જમા/ઉધાર (એનએસએસએફમાંથી)માં બુક એડજસ્ટમેન્ટ દ્વારા એફસીઆઈની બેલેન્સશીટને સતત આગળ ધરી રહી છે અને ફૂડ કોર્પોરેશનને દેવાની ખાઈમાં ધકેલી રહ્યું છે. પરિણામે, છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી, એનએસએસએફ પાસેથી એફસીઆઈની ઓફ-બજેટ ઉધારીમાં વધારો થઈ રહ્યો છે. તેને કારણે વર્ષ 2018-19માં નિગમનું આશરે 70% કે તેથી વધુનું દેવું વધારી દીધુ છે.

કોઈ એવી દલીલ કરી શકે છે કે સબસિડીનું થાગડથિગડ આ સરકાર માટે કંઈ ખાસ નથી, પરંતુ એ વાતનો ઇનકાર થઈ શકે તેમ નથી કે આટલા મોટા પાયે આ પહેલા ક્યારેય નહોતું થયુ અને તે પણ ફિસ્કલ ડેફિસીટ જેવા મહત્વપૂર્ણ આર્થિક સૂચકને દબાવવા માટે તો નહી જ. આવા છેડછાડ કરાયેલા આંકડા પર આધારીત ફૂગાવાને લક્ષ્યાંકિક પોલીસીના નિર્ણય અંગેની ઉતાવળ શંકાસ્પદ હોવાની સાથે તે ભાવ વધારાના મેનેજમેન્ટમાં ખાસ કરીને ખાદ્યપદાર્થોના ભાવ વધારાના મેનેજમેન્ટમાં માટે પણ વર્તમાન સરકારના રાજકીય ઉદ્દેશ્યોને આગળ ધરે છે. હંમેશની જેમ આ વખતે પણ, કૃષિ પુરવઠા વ્યવસ્થાપનના મુદ્દાઓને ભારે વરસાદ અને કમોસમી વરસાદને કારણે "પાક નુકસાન"ની દલીલ હેઠળ ઢાંકી દેવામાં આવ્યા છે એટલે હવે નવો પાક બજારમાં આવે ત્યા સુધી નિરાંત. આ દલીલમાં ડુંગળી જેવા બાગાયતી પાકમાં ગયા વર્ષે નબળા રવિ પાકને લીધે ગયા વર્ષે નવેમ્બર અને ડિસેમ્બર 2019 માં ભાવમાં લગભગ 200%નો વધારો જોયો હતો તેમાં થોડો દમ દેખાઈ શકે છે. પરંતુ ઘઉં અને અન્ય અનાજમાં ભાવમાં ફુગાવાને સમજાવી શકાય તેમ નથી.

સરકાર હાલમાં એફસીઆઈમાં અત્યારે બફર અનાજની નિર્ધારિત માત્રા કરતા વધુ માત્રામાં સ્ટોક કરી રહી છે. 275 લાખ ટન ઘઉંના બફર ધોરણની સામે 458 લાખ ટન સ્ટોક કરી રહી છે, જ્યારે ચોખામાં બફર ધોરણ 135 લાખ ટનની સામે લગભગ બમણો ચોખાનો સ્ટોક કરી રહી છે.  જુલાઈ 2019 ના રોજથી  ભારત હવે અનાજનું સરપ્લસ અર્થતંત્ર છે. તો પછી શા માટે અનાજના ભાવોમાં ફુગાવો થાય છે? શું આ સરકાર દ્વારા તેની અતાર્કિક સ્ટોકિંગ પ્રથા દ્વારા કૃત્રિમ રીતે ઉભો કરવામાં આવી રહ્યો છે? આ તબક્કે કેટલીક મૂળભૂત ચિંતાઓ શરૂ થઈ છે.

પ્રથમ, એફસીઆઈના અનાજની ખરીદી અને સંગ્રહ સહિતના આર્થિક ખર્ચ જાહેર વિતરણ સિસ્ટમ દ્વારા અનાજની ફાળવણી કિંમત કરતા લગભગ 12 ગણો કે તેથીય વધુ છે - ઘઉં માટે પ્રતિ કિલો 3 રુપિયાની સામે 35 રૂપિયા અને ચોખા માટે પ્રતિ કિલો 2 રૂપિયાની સામે 25 રૂપિયા. ઉંચો સ્ટોકનો મતલબ ભારે સબસિડી બીલ. બીજું, સ્ટોકને હંગામી રિલિઝ કરવામાં આવતાં સ્થિતિમાં ઉંચે જતા સબસિડી બિલના ભોગે શાસક સરકારને ટૂંકા ગાળાના રાજકીય લાભ મળે એ સિવાયના મોટા ફેરફારો આવશે નહીં. ત્રીજું, આ સંદર્ભમાં ઓફ-બજેટ ઋણ લઈને વિવિધ રાજકીય લાભ કરાવતા હેતુઓની પુર્તિ કરી શકાય છે. આના કારણે સરકાર રાષ્ટ્રીય આવકમાં સબસિડીનો સતત ઓછો હિસ્સો (1% ની નીચે) દર્શાવવામાં સક્ષમ બનાવ્યું છે અને લોકનજરને બે જટિલ તથ્યોથી દૂર કરવામાં આવ્યા છે: એફસીઆઈનું નાણા લિકેજ અને દેશની ઓછી આંકેલી નાણા ખાધ.

અપૂર્ણ કેન્દ્રિય પુરવઠા પ્રણાલીનો ઉપયોગ કરવો આટલો સગવડિયો બની જાય છે, તો પછી સરકાર કૃષિમાં પુરવઠાની અડચણોને હલ કરવાનો પ્રયાસ શું કામ કરે? અન્ય બાબતોમાં ખેતીની આવક બમણી કરવાની અને ઉચ્ચ મૂલ્યવાળી કૃષિમાં વૈવિધ્યકરણ લાવવાના નારા લગાવીને મતદારોને કેટલેક અંશે આકર્ષી શકાય છે પરંતુ શાંતા કુમાર કમિટિ રિપોર્ટ 2015ની વિવિધ ભલામણોનો અમલ દેશના જળ-દબાણવાળા, અનાજ-સઘન રાજ્યોમાં નહીં આ કારણોસર જ નહી થાય.

આમ અનાજના ભાવમાં ફૂગાવાને એકંદર “અનુમતિ” દરે રાખવા માટે "ઉપભોક્તા-મિત્ર" સરકારને વધુ શું જોઈએ? પરંતુ, અહીં, આ સરકારની ગ્રાહક મિત્રતાના સમર્થકોએ યાદ રાખવું જ જોઇએ કે આ સ્વીકાર્ય મર્યાદાની "ભ્રાંતિ" સામાન્ય ગ્રાહકોના ભોગે છે, જેનો સરકાર પોતાના ફાયદા માટે બિનજરૂરી રીતે દુરૂપયોગ કરી રહી છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top