ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ઇન્ટરનેટ બંધી પર નિરુત્સાહી ચુકાદો

સુપ્રીમ કોર્ટે જમ્મુ-કાશ્મીરમાં ઇન્ટરનેટ બંધીને લાદવાની ભિતરી તપાસનો કોઈ પ્રયાસ કર્યો નથી.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્યમાં કલમ 370 દુર કર્યા પછી લાદવામાં આવેલી ઇન્ટરનેટ બંધીને લઈને અનુરાધા ભસીન વિરુદ્ધ કેન્દ્ર સરકાર(2020)નો સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો નિરાશાજનક છે. કોર્ટ અભિવ્યક્તિના સાધન તરીકે મુક્ત ભાષણ, પ્રેસ, ઇન્ટરનેટ, અને અન્ય બાબતોની વચ્ચે તર્કસંગત હુકમ અને કાર્યવાહીની આવશ્યકતા પર લાંબી અને વિસ્તૃત ચર્ચાઓ કરતી રહે છે. છતાં, તેમનો "ચુકાદો" વિરોધાભાસી છે અને ચુકાદામાં જે ચર્ચા થઈ છે તેમાં તેનો છાંટોય નથી અથવા તો તે તેનાથી વિપરિત છે.

એક ઉદાહરણ જોઈએ તો, કોર્ટ ચર્ચા કરે છે કે જમ્મુ-કાશ્મિરમાં ઇન્ટરનેટ બંધી કરવા માટેના ઓર્ડરની નકલો આપવાનો ઇનકાર કરતા સરકારને અટકાવી શકાય નહી. સુનાવણી દરમ્યાન, ભારતના સોલિસીટર જનરલે સરકાર વતી દલીલમાં દાવો કર્યો હતો કે "વિશેષાધિકાર" ના આધારે બધા આદેશો આપવા શક્ય નથી, પરંતુ સોલિસીટર જનરલના આ દાવાને કાયદાનું સમર્થન છે કે નહી તે બતાવવામાં અસમર્થ રહ્યા છે. અંતે, વિશેષાધિકારના દાવાને પડતો મુક્યા પછી "સેમ્પલ ઓર્ડર" રજૂ કરવામાં આવ્યો.

આ દલીલનો સામનો કરીને કોર્ટ અદાલતમાં કશુ પુરવાર નથી કરતી. પુરાવાનો મુખ્ય નિયમ છે કે કોઈ દસ્તાવેજ ધરાવનાર પક્ષે તે રજુ કરવા જરૂરી છે અથવા કોર્ટે આવા પક્ષકાર વિરુદ્ધનો ચુકાદો આપવો. જ્યારે સરકાર ઇન્ટરનેટ બંધી કરવાના ઓર્ડરને રજુ કરવામાં નિષ્ફળ ગઈ, ત્યારે કોર્ટે એવું માનવું જોઈએ કે આવા ઓર્ડર અસ્તિત્વમાં નથી, અને તેથી ઇન્ટરનેટ બંધી ગેરકાયદેસર છે અને તેને તાત્કાલિક હટાવવામાં આવે. કોર્ટ આવું કર્યુ નહી, બલ્કે, માત્ર ઇન્ટરનેટ બંધીના ઓર્ડરને પ્રકાશિત કરવાનું કહેતો ચુકાદો આપી દીધો જેથી લોકો તેને ભવિષ્યમાં કોર્ટમાં પડકારી શકે.

અદાલત બાકીના મુદ્દાઓ જેવા કે અધિકારો, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, મૂળભૂત સ્વતંત્રતા, વગેરે મુદ્દાઓ પર પણ તે જ રીતે આગળ વધે છે. જેમાં સરકારના ઘર્ષણને મહદ્દઅંશે નકારી કાઢે છે, પરંતુ અરજકર્તાઓને કોઈ ખાસ રાહત આપતી નથી. તેમાં સરકારને આપેલા બે “દિશાનિર્દેશો”ના પાલન માટે કોઈ સમયમર્યાદા નથી અને તે એકદમ અસ્પષ્ટ છે કે સરકાર દ્વારા "પાલન"નો દાવો કરવા માટે તે નજીવી દરકાર લે છે. હકીકતમાં, જમ્મુ-કાશ્મિરમાં ઇન્ટરનેટ બંધી લાદવા અંગેના તાજેતરના હુકમમાં, અમુક વેબસાઇટ્સ ઉપરની બંધીને ઉપાડવી અને અન્યત્ર બંધી ચાલુ રાખવી એવો આદેશ કરાયો છે. તેમાં પણ કોર્ટના બિનઅસરકારક દિશાનિર્દેશો કહી શકાય.

આ ચુકાદાને એવા પોલીસી પેપર તરીકે જોઈ શકાય કે સરકારની કાર્યવાહીને રોકવા માટે અધિકારક્ષેત્રની કવાયતમાં બંધારણીય અદાલતનાં હુકમનામાને બદલે તેમાં ઇન્ટરનેટ બંધીને લઈને સરકાર માટેના સૂચનો અને ભલામણો જ છે. આવા ગંભિર મુદ્દા પર આવો ચુકાદો કાં તો જટિલતા છે અથવા કાયર છે. વાચકે તેમનો પોતાનો નિષ્કર્ષ કાઢી લેવો.

ઇન્ટરનેટ બંધી ભારત જેટલો અન્ય કોઈ દેશ તેના લોકો પર લાદતો નથી. જમ્મુ-કાશ્મિરમાં તાજેતરની ઇન્ટરનેટ બંધી પાંચ મહિના કરતા વધુ સમયથી ચાલી રહી છે. છુટછાટ પણ બહુ મર્યાદિત આપવામાં આવી છે. આવા પગલા માટેની કાનૂની સત્તાનો દાવો ફોજદારી કાર્યવાહી સંહિતા, 1974 (અંગ્રેજ શાસનના સમયથી તેમાં ભાગ્યે જ કોઈ ફેરફારો થયા છે) અને ટેમ્પરરી સસ્પેન્શન ઓફ ટેલીકોમ સર્વિસિઝ (જાહેર કટોકટી અથવા જાહેર સલામતી) રુલ્સ, 2017ને  ટેલિગ્રાફ એક્ટ, 1885 ની કલમ 7 હેઠળના કાયદાના આધારે બનાવવામાં આવ્યો છે. આ બંને કાયદાઓના મૂળ બ્રિટિશ કાયદામાં સમાયેલા છે અને તે આપણને ઇન્ટરનેટ બંધીના મુદ્દા વિશે કંઇક ઉંડાણથી કહે છે.

ઇન્ટરનેટ એ ભારતીય સમાજના ખૂબ મોટા વર્ગના જીવનનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. તેના પર હવે શહેરી-વસ્તી, મધ્યમ વર્ગનો એકાધિકાર નથી રહ્યો. સસ્તા જોડાણો અને બહુભાષીય સામગ્રીને આભારી ભારતમાં ઇન્ટરનેટ વપરાશકારોની સંખ્યા ચીન પછીથી બીજા ક્રમે લગભગ અડધો અબજ સુધી પહોંચી ગઈ છે.

ઇન્ટરનેટ એક્સેસના આ વિસ્તરણથી દેશની ક્ષમતામાં વિરોધાભાસી સમસ્યા ઉભી થઈ છે - સરકાર ઇન્ટરનેટને વધુ અપનાવવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે, પરંતુ સરકાર તેનો દુરૂપયોગ અટકાવવા અને સજા કરવાની તેની ક્ષમતા વિકસાવતી નથી. બે પરિબળો સરકારને આ બાબતે વારંવાર અને સમગ્ર ભારતમાં ઇન્ટરનેટ બંધી લાદવા પ્રેરે છે. એક, પોલીસ અને સરકારી મશીનરીઓ આ હથિયારનો ઉપયોગ નિયંત્રિત કરે છે કારણ કે તેમની પાસે વધતી જતી વિપરિત પરિસ્થિતિમાં આનાથી વધુ શ્રેષ્ઠ કોઈ વિકલ્પ નથી. બીજું, સામાન્ય લોકો સામે ઇન્ટરનેટ બંધી જેવા મોટા પાયે ગેરકાયદેસર નિયંત્રણોના પણ કોઈ પરિણામો આવતા નથી. વ્યક્તિ તેના પર લાદવામાં આવેલા ઇન્ટરનેટ બંધીના પરિણામે કેટલું આર્થિક નુકસાન સહન કરે છે તે જાણવા માટેના કોઈ નક્કર ઉપાય નથી.

સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષના અનુરાધા ભસીન કેસમાં ઓછામાં ઓછી ઇન્ટરનેટ બંધીના પાસાઓની સમિક્ષા કરવાનો અવસર મળ્યો છે.  તે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અથવા કાયદો અને વ્યવસ્થાની ચિંતાઓથી ઓછી વસ્તી પર સામૂહિક સજા લાદવાની જરૂરિયાત દ્વારા વધુ પ્રેરિત લાગતા એવા પગલા માટે કેટલીક પોસ્ટ ફેકટો જવાબદારી લાદી શકે છે. જો કે, તે ફરી એકવાર, જ્યોર્જ બર્નાર્ડ શોને યાદ કરીએ તો, કોર્ટે પોતાની વિશ્વસનીયતા અને આપણા અધિકારોના નુકસાન માટે તક ગુમાવવા માટે તક ઝડપી લીધી એવો ઘાટ થયો છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top