ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ટ્રમ્પ અને તેહરાન

અમેરિકાની યુદ્ધની બુભુક્ષા ફરી એકવાર વિશ્વ શાંતિ માટે જોખમી સાબિત થઈ રહી છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (યુએસ) દ્વારા 3 જાન્યુઆરીના રોજ ડ્રોન હુમલામાં ઇરાકના પોપ્યુલર મોબિલાઇઝેશન ફોર્સિસના ડેપ્યુટી કમાન્ડર અબુ માહદી અલ-મુહંદિસની સાથે ઈરાનના ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ –કુદસ ફોર્સના મેજર જનરલ કાસેમ સુલેમાનીની હત્યા સાથે પશ્ચિમ એશિયામાં હિંસાનો નવા ચક્રો ગતિમાન થયા છે. પોતાના કરતુતો દ્વારા ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ સરકારે સ્પષ્ટ સંકેતો આપી દીધા છે કે 2020 હિંસાનું વર્ષ રહેશે. યુ.એસ.ના હુમલાના જવાબમાં ઈરાને ઇરાકના અંબર પ્રાંત અને એરબિલ બેઝ પર યુ.એસ.ના આઈન અલ-અસદ બેઝ પર મિસાઇલ હુમલો કરીને પ્રતિક્રિયા આપી છે.

ઉદાર કે રૂઢિચુસ્ત, તમામ અમેરિકનો અમેરિકન સૈન્યની સર્વોપરિતામાં અંધ ભક્તિ ધરાવે છે અને એમ માને છે કે વિશ્વ તેની આંગળીના ઇશારે ચાલે છે. તેથી, યુ.એસ. પાસેથી સૈન્ય સંયમની અપેક્ષા રાખવી તે ભ્રામક છે. શીત યુદ્ધની સમાપ્તિ પછીથી પેન્ટાગોન પશ્ચિમ એશિયાનો ઉપયોગ તેની નવી શસ્ત્રો તકનીકીના પરીક્ષણ માટે કરી રહ્યો છે. 700 બિલિયન ડોલરના વાર્ષિક લશ્કરી બજેટ સાથે, યુ.એસ. વિશ્વ શાંતિને ખલેલ પહોંચાડવાનું ચાલુ રાખશે. યુ.એસ. બીજા હુમલાઓની તૈયારી કરી રહ્યું હોવાથી, વિશ્વ પશ્ચિમ એશિયામાં ધુંધળા પોલિટિકલ લેન્ડસ્કેપનો સામનો કરી રહ્યુ છે.

વિદેશી નેતા સામેની પ્રગટ લશ્કરી કાર્યવાહીમાં રાજદ્વારી પ્રતિરક્ષાને માણવી એ વ્યાવસાયિક લશ્કરી નૈતિકતાની વિડંબણા છે, યુદ્ધના પરિમાણોને લંબાવવાનો બેશરમ પ્રયાસ છે. રાજ્યકેન્દ્રીય આંતરરાષ્ટ્રીય હુકમમાં વિદેશી નેતાઓની હત્યા છે. 1907 ની હેગ કન્વેન્શન હત્યાને "દગાપૂર્વકની હત્યા" તરીકે ઓળખે છે. ટ્રમ્પ સરકારની કાર્યવાહી નિયમ આધારિત આંતરરાષ્ટ્રીય ઓર્ડરનો ભંગ કરી રહી છે અને તેને બર્બરતા અને મધ્યયુગ તરફ ધકેલી રહી છે જેમાં સરકારના હથિયાર તરીકે હત્યા કાયદેસર હતી.

રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ ઘાતકી કૃત્યને એમ કહીને ન્યાયિક ઠરાવે છે કે સુલેમાની "ઘણા સમયથી હજારો અમેરિકનોને માર્યા હતા કે જખમી કરવા માટે જવાબદાર હતો અને વધુ અમેરિકનોને મારવાનું કાવતરું ઘડી રહ્યો હતો ... પણ પકડાઇ ગયો." ફ્લોરિડાના પામ બીચ ખાતેના તેના રિસોર્ટમાંથી ટ્રમ્પે દાવો કર્યો હતો કે હુમલો “યુદ્ધ રોકવા માટે કરવામાં આવ્યો હતો. અમે યુદ્ધ શરૂ કરવા આ પગલું ભર્યુ નથી.” હકીકત એ છે કે યુ.એસ. ફરી એક વખત લશ્કરી આવશ્યકતાઓને તાબે થઈને રાજદ્વારી સુમેળ અને સાર્વભૌમ સંરક્ષણોને ઠેબે ચડાવવાના પ્રયાસ કરી રહ્યા છે.

યુ.એસ.ની આગેવાનીમાં "મિડલ-ઇસ્ટ ઓર્ડર", જેને હેનરી કિસીંગરે તેલ સંકટ અને 1970ના દાયકાના મધ્ય ભાગમાં ત્રીજા વિશ્વના દેશો દ્વારા નવી આંતરરાષ્ટ્રીય આર્થિક હુકમની વધતી માંગને પગલે રજુ કર્યો હતો, તે હવે ધૂળમા મળી ગયો છે. ટ્રમ્પે તેમના ચૂંટણી પ્રચારમાં પશ્ચિમ એશિયન યુદ્ધોમાં યુ.એસ.ના જોડાણ વિરુદ્ધ રેલી કાઢી હતી, પરંતુ તેણે 2017મા સુધીમાં પલટી મારીને, “ઓર્ડર”ના લીરા ઉડાવી દીધા. અમેરિકાએ ઈરાન પરમાણુ કરારમાંથી એકપક્ષી રીતે ખસી જઈને, જેરુસલેમને ઇઝરાઇલની રાજધાની તરીકે માન્યતા આપીને અને યુ.એસ. દૂતાવાસને ત્યાં ખસેડીને, ઈરાનના લોકો વિરુદ્ધ કમર-તોડ આર્થિક પ્રતિબંધો લાદીને અને ઈરાનની રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સને આતંકવાદી સંગઠન તરીકે જાહેર કરીને આ બધા કાર્યો થકી તે મહત્તમ દબાણ લાગુ કરીને ઈરાનની “વ્યૂહાત્મક ધીરજ”ની કસોટી કરી રહ્યા હતા.

યુ.એસ. અને તેના પ્રાદેશિક સાથીઓ સીરિયામાં ઇરાનની હાજરીનો વિરોધ કરે છે અને ઇસ્લામિક સ્ટેટ ઇરાક અને સીરિયા સામે લડે છે કારણ કે નાગરિક જોડાણમાં સુધારો યુ.એસ.ની સાંપ્રદાયિક રાજકીય સત્તાને ઉખાડી ફેંકશે તેવો ડર પેઠો છે. ઇરાકમાં રાષ્ટ્રવાદી મોજા અને ઇરાકની ધરતી પરથી યુએસ સૈન્યને દૂર કરવાની વધી રહેલી માંગથી યુએસ ચિંતાતુર થયુ છે.

એ વિચિત્ર છે કે આ પ્રદેશના સૌથી ગરીબ દેશ યમનમાં  હૌતીઓ વચ્ચેનું ગૃહયુદ્ધ, પ્રમાણમાં નાનું બળવાખોર જૂથ, અને નબળી સરકાર, ઇરાની-સાઉદી દુશ્મનાવટનું કેન્દ્ર બિંદુ છે. પ્રાદેશિક એકીકરણ એ યુ.એસ. ની વ્યૂહરચના માટે શાપરૂપ છે અને તેમને વિશ્વના સૌથી મોટા તેલના નિકાસકાર બનવાના અભરખા જાગ્યા છે. આ ઉપરાંત, શિયા-સુન્નિ એકતા સાથેનું બિનસાંપ્રદાયિક પશ્ચિમ એશિયા ઇઝરાઇલ માનસિકતામાં ઉમેરો કરે છે. 1970 ના દાયકામાં, યુ.એસ.એ તેમની એકતાને તોડવા માટે પશ્ચિમ એશિયાને વિકાસશીલ અને ગરીબ દેશોના બ્લોકથી દૂર રાખ્યું હતું. વર્ચસ્વ સ્થાપવા માટે આ ક્ષેત્રનો ઉપયોગ કર્યા પછી, યુએસ હવે તેને પાછા ગરીબ દેશોની શ્રેણીમાં ધકેલવા માંગે છે.

ભૂરાજકીય વાસ્તવિકતા એ છે કે ઈરાન બગદાદથી બેરૂત સુધીનો ભૂમિ-પુલ બનાવવા માંગે છે જે તેને ઇરાકી, લેબનીસ અને સીરિયન બંદરો દ્વારા ભૂમધ્ય સુધી સીધો પ્રવેશ આપી શકે તેમ છે અને યુ.એસ., ઇઝરાઇલ અને સાઉદી અરેબિયા તેને ખોરંભે ચડાવવા માગે છે કારણ કે તેમ થાય તો યુ.એસ. નૌકાદળ દ્વારા નિયંત્રિત સંદેશાવ્યવહારની સમુદ્ર રેખાઓથી ફ્રી પ્રાદેશિક વેપાર થાય. એ ભૂલી શકાય નહીં કે એંગ્લો – અમેરિકનોનું પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ શરૂ કરવા માટેનું એક મોટું કારણ, બર્લિન-બગદાદ રેલ્વે બનાવવાની જર્મનની યોજનાને નિષ્ફળ કરવાનું હતું, કારણકે તે સુએઝ નહેરનું મહત્ત્વ ઘટાડતી હતી.

યુએસ અને ઈરાન વચ્ચે વધી રહેલા તણાવથી હોર્મોઝનું સ્ટ્રેટ બંધ થવાની સંભાવના છે, જ્યાંથી દુનિયાભરના દરિયાઈ તેલના 20% શિપમેન્ટ પસાર થાય છે. કાર્ગો પરિવહનમાં આ વિક્ષેપથી તેલના ભાવ વધું ઉંચા જાય અને વૈશ્વિક અર્થતંત્ર વધુ ખરાબ સ્થિતિમાં સપડાય તેમ છે. ભારત પણ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી સુસ્ત આર્થિક વૃદ્ધિથી પીડાઈ રહ્યું છે અને આ મુશ્કેલીમનો સામનો કરવો તેના માટે મુશ્કેલ બનશે. જો અમેરિકા ભારતને મધ્યસ્થી બનાવવા તૈયાર હોય તો ભારતીય વિદેશ નીતિ નિર્ધારકોએ શાંતિ તરફનું વલણ અખત્યાર કરવા માટે ટ્રમ્પ સરકાર સાથેની પોતાની પહોંચનો ઉપયોગ કરવો રહ્યો.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top