ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ઉત્તર પ્રદેશમાં કાયદો કસોટીની એરણે

પોલીસનો આક્રમક અને ધમકીભર્યો અભિગમ શિષ્ટ સમાજ અને લોકશાહી ધોરણો માટે ઘાતક છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

નાગરિકતા (સુધારા) અધિનિયમ અને નેશનલ રજિસ્ટર ઓફ સિટીઝન સામેના રાષ્ટ્રવ્યાપી વિરોધ પ્રદર્શનો સતત ચાલુ રહ્યા હોવાથી, ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) દ્વારા શાસિત રાજ્યોમાં અથવા જે પ્રદેશની પોલીસ ભાજપના નેતૃત્વ હેઠળની સરકારના નિયંત્રણમાં છે ત્યાં વિરોધીઓ પ્રત્યે કડક હાથે અને હિંસક અભિગમ સાથે કાર્યવાહી કરવામાં આવી રહી હોય એવું દેખાય છે છે. શાસક પક્ષ માટે તે ખાસ નિંદનિય છે કે આ રાજ્યોમાં વિરોધ પ્રદર્શન દરમિયાન ખાસ કરીને પોલીસ ફાયરિંગમાં લોકોએ જીવ ગુમાવવા પડ્યા હોવાના અહેવાલ પ્રકાશમાં આવ્યા છે. જો કે, કોઈપણ પ્રકારના પસ્તાવાને  બદલે, શાસક પક્ષના નેતાઓ અને તેમના બોલકા ફોલોઅરોનું એક જૂથ આને મજબૂત, દઢ્ઢ નેતૃત્વની નિશાની તરીકે રજૂ કરે છે. આ સંદર્ભમાં ઉત્તર પ્રદેશ (યુ.પી.) ના મુખ્ય પ્રધાને 19 ડિસેમ્બર 2019ના રોજ વિરોધ પ્રદર્શન કરનારાઓ સામે બદલો લેવાની ખુલ્લેઆમ વાત કરી હતી. ત્યારથી રાજ્ય સરકારની નિષ્ઠુર, લક્ષિત કાર્યવાહી અને મનસ્વી ધરપકડનું સાક્ષી બની રહ્યુ છે. લાગે છે કે સરકાર તેના પોતાના લોકો સામે વેરભાવ યુક્ત લક્ષણ દર્શાવી રહ્યુ છે.

યુપીમાં અત્યાર સુધીમાં 19 લોકોના મોત નીપજ્યા છે અને સરકારની પ્રતિક્રિયા બિલકુલ સમાધાનકારી જણાતી નથી. શરૂઆતમાં, પોલીસે પ્રદર્શનકારીઓ ઉપર ફાયરિંગ કરવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને પ્રદર્શનકારીઓઓ પર તેનો દોષ મઢવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. વિડિઓ ફૂટેજના રૂપમાં ગેરરીતિના પુરાવા ઉભા થતાં પાછળથી કૃત્યની કબૂલાત કરવી પડી હતી, તેમ છતાં આ કાર્યવાહીને આત્મરક્ષણના આધારે ન્યાયી બનાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. માનવ જીવનનું નુકસાન એ એક ગંભીર નૈતિક કટોકટી કે લોકશાહી પદ્ધતિથી ચૂંટાયેલી સરકારની નિષ્ફળતા છે અને તેથી એ જરૂરી છે કે યોગ્ય તપાસ થાય અને ગુનેગારોને ઝભ્ભે કરવામાં આવે. પરંતુ, યુપીની આગળની કાર્યવાહી સૂચવે છે કે સરકાર દ્વારા ગુનેગારોને ઢાલ અને રક્ષણ આપવામાં આવી રહ્યું છે, કારણ કે જમીની અહેવાલોના પુરાવા સરકાર અને તેની મશીનરીના ગુના તરફ ઇશારો કરે છે. મૂળભૂત સ્તરે, યુપી પોલીસ ભૂલી ગઈ છે અથવા ભૂલવાનું નાટક કરી રહી છે કે તેમની પાસે સિવિલ સર્વિસ છે, મિલિટરી સર્વિસ નહીં. યુપી અશાંત વિસ્તાર કે કોન્ફ્લીક્ટ ઝોન નથી તે હકીકતને ધ્યાનમાં લેતાં, પોલીસ દ્વારા અપનાવવામાં આવેલા લશ્કરી અભિગમનું કોઈ વાજબી કારણ નથી. સભ્ય સમાજમાં, પોલીસ ઉશ્કેરણીની સ્થિતિમાં પણ મહત્તમ સંયમ જાળવે એવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. પરંતુ, યુપી પોલીસનું વર્તન ચોક્કસ સમાજને આક્રમક રીતે નિશાન બનાવે છે અને તેનો આધાર હિંસામાં ભાગ લેનારા પ્રદર્શનકારીઓના અન્યાયી અથવા શંકાસ્પદ આધારો પર છે. આ દાવાઓની સત્યતા ચકાસવા માટે નિષ્પક્ષ તપાસ વધુ જરૂરી છે અને સાથે હિંસક કૃત્યોમાં વ્યસ્ત લોકોના નકાબને દુર કરવાની જરુર છે.

એક નવાઈની વાત એ છે કે જ્યારે બુલંદશહરમાં યુપી પોલીસના ઇન્સ્પેક્ટર ટોળાને કાબૂમાં રાખવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યાં હતા ત્યારે ટોળા દ્વારા તેની હત્યા કરવામાં આવી ત્યારે આ  વાત કેમ કરવામાં ન આવી. યુપીમાં કાયદો-વ્યવસ્થાની કે તેની ગેરહાજરીને ધ્યાનમાં લેતા આ વિડંબણા છે કે ટોળાને કાબૂમાં રાખતા પોલીસ અધિકારીને પોતાનો જીવ ગુમાવવો પડ્યો હતો અને હવે પોલીસ કોઈ ચોક્કસ સમાજ વિરુદ્ધ ટોળાની જેમ વર્તી રહી છે. ટૂંકા ત્રણ દિવસના તાલીમ સત્રમાંથી પસાર ન થતાં બિનપ્રશિક્ષિત નાગરિકો એવા કહેવાતા પોલીસ મિત્ર (પોલીસના મિત્રો)ની વ્યાપક હાજરી પણ ટોળાની જેમ વર્તવાની પોલીસની વૃત્તિમાં વધારો કરે છે કારણ કે વિરોધપક્ષના નેતાઓ દ્વારા તેમની ભરતીમાં જમણેરી હિંદુત્વવાદીઓની ભરતી કરવામાં આવી હોવાની આશંકા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.

યુપીમાં મુસ્લિમ સમુદાયમાં ભય ઉભો કરવા અને ડરાવવાના તેના ક્રુર પ્રયત્નોમાં પોલીસે મકાનોમાં તોડફોડ કરી, સંપત્તિનો નાશ કર્યો છે અને દુર્વ્યવહારને ઉત્તેજન આપ્યુ છે. એવી રીતે વ્યક્તિઓની ધરપકડ કરવામાં આવી છે, જાણે કે તે લોકોના આખા સમુહને ગુનાહિત કરવા માટેના કોઈ પ્રયત્નોનો એક ભાગ હોય. સગીર બાળકોના કસ્ટોડિયલ દુર્વ્યવહારના ઉદાહરણો પણ નોંધાયા છે. તે ખરેખર એક વિચિત્રતા છે કે સરકાર અને પોલીસ ખુદ સામાજિક સંબંધોના તાણાવાણા અને માનવ જીવનને ભારે નુકસાન પહોંચાડી રહ્યા છે અને જાહેર સંપત્તિને નુકસાન પહોંચાડવા માટે પ્રદર્શનકારીઓ અને વિરોધ પ્રદર્શનમાં ભાગ લીધો ન હતો એવા મુસ્લિમ સમુદાયના વ્યક્તિઓ પાસેથી વળતરની માંગ કરી રહ્યા છે. એવું માનવું મુશ્કેલ છે કે આવા કૃત્યો રાજકીય નૈતૃત્વના સીધા કે સક્રિય સહયોગ વિના શક્ય છે, જેણે બધી રીતે અલગ અલગ પ્રસંગોએ પ્રતિકૂળ લક્ષણો દર્શાવ્યા છે.

આ દિશા સૂચવે છે કે હાલની સરકાર હેઠળ યુપી થિઓક્રેટિક વલણવાળા પોલીસ રાજ્ય તરફ ગતિ કરી રહ્યુ છે. આવા રાજ્ય હેઠળ લોકશાહી હકો કાયમી સસ્પેન્શન હેઠળ રહેશે કારણ કે પ્રતિષ્ઠિત માનવાધિકાર કાર્યકર્તાઓની ગંભીર આરોપો હેઠળ અન્યાયી ધરપકડ કરવામાં આવી છે જેમાં આરોપો સ્પષ્ટપણે પાયાવિહોણા છે. ધરપકડ કરાયેલા કેટલાક કાર્યકરોને માર મારવામાં આવી રહ્યા છે અને તેમના મૂળભૂત અધિકારો નકારવામાં આવ્યા છે. આ ધરપકડો પણ એક વિશિષ્ટ પેટર્ન દર્શાવે છે. જેમાં એવા લોકોને પકડવામાં આવ્યા છે કે જેઓ સૌથી વધુ હાંસિયામાં ધકેલી દેવામાં આવેલા લોકોના અધિકારો માટે અવિરતપણે લડી રહ્યા છે. તેમને પોલીસની બર્બરતા સામે કોઈ અસંમતિજનક અવાજ ન ઉઠાવે અથવા ન્યાયની માંગ ન કરે તે માટે તેમને જેલના સળિયા પાછળ ધકેલી દેવામાં આવે છે.

યુપી સરકારના પગલાંથી મુસ્લિમ સમુદાયમાં બીજી કક્ષાના નાગરિકતાનો દરજ્જો તેમના જીવનના મૂળભૂત અધિકાર, શાંતિ પુર્વકનો વિરોધ, પ્રદર્શનને કચડી નાખવામાં આવે છે અને નોંધપાત્ર અવાજોને દબાવી દેવામાં આવે છે, આવી ઘટનાઓની નોંધ પણ બહુ લેવામાં આવતી નથી અથવા તો તેની પૂર્વગ્રહ સાથે નોંધ લેવામાં આવે છે. ભય અને આતંકનું આવું વાતાવરણ લોકશાહીના નમ્ર અને શિષ્ટ સમાજ માટે જોખમી છે. તેથી, તે જરૂરી છે કે તમામ તબકાના લોકો સરકારને જવાબદેહ બનાવે અને લોકશાહી અધિકારોના રક્ષણ માટે ઉભા રહે. યુપીમાં વિરોધપક્ષોએ આ સંદર્ભમાં એકમત લોકોને એકત્રિત કરવાની જરૂર છે જેથી સામાજિક ધ્રુવીકરણ રોજિંદા અસ્તિત્વનું કાયમી લાક્ષણિકતા ન બની જાય.

Updated On : 5th Feb, 2020

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top