ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

એનડીએના વચગાળાના બજેટની દિશા કઈ છે?

ગેરવાજબી લોકપ્રિયતા એવી અપેક્ષાઓ ઉત્પન્ન કરે છે જે ઉન્માદથી આગળ નથી જતી.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

વચગાળાનું બજેટ સામાન્ય રીતે જેમને કાર્યકાળના અંતમાં નિકટની ચૂંટણી લડવાની હોય તેવી આઉટગોઇંગ સરકારો માટે હાથવગુ હથિયાર હોય છે. નેશનલ ડેમોક્રેટિક એલાયન્સ (એનડીએ) સરકારના વચગાળાનું બજેટ આમાં અપવાદ નથી. ગેરવાજબી લોકપ્રિય આવક સહાય અને કરવેરા આપવાની ઘોષણાઓના કારણે, આ બજેટ અપેક્ષા પ્રમાણે સરકારની ઝાંખી પડેલી રાજકીય છબીને ફરીથી ઉજળી કરવાનો પ્રયાસ છે. જોકે અહી અભૂતપૂર્વ બાબત એ છે કે સંભવિત લાંબા ગાળાના રાજકીય લાભો માટે "વચગાળાના" બજેટને ક્ષણિક રીતે ઉપયોગમાં લેવામાં આવ્યું છે. બજેટ ચૂંટણી લડવા માટેનો શાસક પક્ષનો મેનિફેસ્ટો બની રહ્યો છે અને સાથે તે વર્તમાન રાજકીય સમાધાનની મહત્ત્વાકાંક્ષા પર સવાર થાવો એક દાવ છે.

દાખલા તરીકે, સિમાંત ખેડૂતને 6,000 રૂપિયાની વાર્ષિક આવક સહાય અથવા બજેટમાં જાહેર કરાયેલો નવા ખર્ચ પૈકીના એક પ્રધાનમંત્રી કિશાન સમ્માન નિધિ (PM-KISAN) યોજનાને લો. પેમેન્ટની પર્યાપ્તતા પરની ચર્ચાની આગળ આ યોજનાના રાજકીય સૂચિતાર્થ છે. જો ચૂંટણી પહેલાં 2,000 રૂપિયાના પ્રથમ હપ્તાની ચુકવણી કરવામાં આવે તો તે વર્તમાન સરકાર સાથે સીધી જ મત ખરીદવાના ખર્ચ સાથે લાગુ પડશે. બીજી બાજુ, જો ચૂંટણી પછી પેમેન્ટને ટાળવામાં આવે અને ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) ની સરકાર સત્તામાં આવે તો વિપક્ષમાંથી ચૂંટણીમાં છેડછાડના આરોપો લાગશે, અને ફરીથી ચૂંટાયેલી સરકાર તેના વચનનું ભંગ કરે તો તેની બદનામી થશે. છે. જ્યારે તે બિન-ભાજપી સરકાર માટે કામગીરીનું દબાણ વધારે છે. આવી સ્કીમની લોકપ્રિય અપીલને ધ્યાનમાં રાખીને, કોઈ પણ સરકાર, પ્રાથમિકપણે તેને પાછી ખેંચશે નહીં, ભલેને નાણાભિડ હોય. પરંતુ, પેમેન્ટની નબળાઈને વખોડવામાં વિરોધ પક્ષને પગ પેટમાં ગડી ગયા છે. જો તેઓ સત્તાધારીને મત આપે તો તેમની મતબેંકની અપેક્ષા જગાવવાના આવા વધુ પ્રયોગો આવશે. તેની સાથે તેઓ અપેક્ષા મુજબ એન્ટિ-ઇન્કમ્બન્સીના જોખમમાં આવી અપેક્ષાથી સહેજ વિચલન કરે છે. આવુ જ જોખમ અસંગઠિત ક્ષેત્રની પેન્શન યોજના, પ્રધાનમંત્રી શ્રમ યોગી માનધન (પી.એમ.એસ.વાય.એમ.)થી અન્યોમાં છે.

એવું લાગે છે કે, "બેરોજગારી" એ કોંગ્રેસ માટે વિપક્ષી ઘોષણાપત્ર છે. પક્ષના અધ્યક્ષ રાહુલ ગાંધીએ બેરોજગારીના ઊંચા દર માટે સરકારની ટીકા કરવા સાથે વિવિધ રાજકીય રેલીઓ પર રોજગારીના ચૂંટણી વચનો પણ ઉચ્ચાર્યા છે, એ હકીકત નથી કહેતા કે (બે) રોજગાર એ શ્રમ બજારનો માળખાકીય મુદ્દો છે અને તેના માટે કાયદેસર પોલીસી કાર્યવાહીઓની જરૂર છે. જોકે અહી પોલીસીને પુંછે છે જ કોણ? વ્યંગાત્મક રીતે, કોંગ્રેસ અને વિરોધ પક્ષ સામાન્ય રીતે જેનો તેઓ એનડીએ (ભાજપ) પર આરોપ મુકે છે એ જ જુમલાબાઝી (ઠાલા વચનો)માં ફસાઈ જાય છે. સામ-સામા વચનોના ગુબ્બારાની આ રાજનીતિમાં, નીતિ કે વિચારધારાના આધારે રાજકીય પક્ષો વચ્ચેનો તફાવત ઝડપથી ઓગળતો જાય છે અને મતદાનની પસંદગીઓ મોટેભાગે સ્વભાવ અથવા વ્યક્તિત્વ-આધારિત બને છે. મતદારો તેમના "પ્રતિનિધી"ને તેમની વ્યક્તિગત સામાજિક-આર્થિક પરિસ્થિતિઓ અને ચિંતાઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતી "ધારણા"ના આધારે પસંદ કરે છે. અહીં, અસંગઠિત ક્ષેત્રની પેન્શન યોજના વિવિધ કારણોસર શાસક સરકાર દ્વારા રાજકીય માસ્ટર સ્ટ્રોક છે. સૌ પ્રથમ, રોજગારીના આંકડાઓ સંબંધિત ચાલી રહેલા વિવાદોના ચહેરામાં, આ ભારતીય રોજગાર બજારની નબળાઇની લગભગ એક શાંત સ્વીકૃતિ છે. બીજું, સમસ્યાની સ્વીકૃતિ પછી નિવારણ માટેના વચનો, ઓછામાં ઓછા તે ક્ષેત્રમાં મુખ્ય નોકરી-પ્રદાતા છે. ત્રીજું, આમ કરીને આઉટગોઇંગ સરકાર એક ઉચ્ચ, પરંતુ બાકી સરકાર માટે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવાનો બેંચમાર્ક નક્કી કરે છે.

મહત્વાકાંક્ષી રાજકારણની અનિશ્ચિતતામાં ઠાલા વચનોની અસમર્થતા વધારો કરે છે. પછી તે પીએમ-કિસાન અને પીએમએસવાયએમ હેઠળ પેમેન્ટની યોજનાઓ હોય કે 5 લાખ રૂપિયા કે તેથી ઓછી વાર્ષિક આવક ધરાવનારા માટે સંપૂર્ણ આવકવેરાની છૂટ હોય, જો સામસામા વચનોને આધારે વિપક્ષ સત્તા પર આવે તો તેના માટે બેવડી ધારવાળી તલવાર સાબિત થશે. એક તરફ, કલ્યાણના મોટા નારા આપવામાં આવે છે, ત્યારે આવી સ્કીમને પાછી ખેંચવી મુશ્કેલ તો બનશે જ. પરંતુ, તેને ચલાવવી અતિ મુશ્કેલ બનશે. દાખલા તરીકે, વચન પ્રમાણે આવકવેરાના વળતરને અમલમાં મૂકવા માટે ફાઇનાન્સ બિલમાં સુધારો કરવાની આવશ્યકતા છે, જેના માટે સમય લાગે એમ છે. ચૂંટણી પછી આ મતભેદનો અંત સરકાર દ્વારા આપવામાં આવતા અન્ય વચનની અસરકારકતા પર આધાર રાખશે. બીજી બાજુ, જો સરકાર આમાંના કોઈપણ વચનોની આપૂર્તિ કરવામાં સફળ થાય, તો સમાજના અન્ય તબકામાંથી ઉદભવતા વધુ લાભો માટેનું દબાણ સંભવતઃ આવા જૂથની માંગના સંદર્ભમાં ભાજપના તાજેતરના 10% ક્વોટા રાજકારણથી નક્કી થઈ શકે છે. અને, નાણા પ્રધાન પીયૂષ ગોયલનું ઉંચી આવકના તબકામાં કર રાહત વધારવાનું આશ્વાસન, ચૂંટણી પછી આક્રોશમાં વધારો કરશે.

તે પછી દબાણના મુદ્દા તરીકે જે ઉભરી આવ્યું તે આ મહાત્કાંક્ષાઓના રાજકારણની આર્થિક કાર્યક્ષમતા છે. સરકારના પોતાના અંદાજ મુજબ, વચનોની લહાણીમાં આપેલા લાભ 3.4% ફિક્સ્લ ડેફિસિટના ભોગે છે, જે 3.3% ના સુધારેલા અંદાજ ઉપર માત્ર 0.1% છે. પરંતુ, સામાન્ય સમજણ એવી છે કે આ ફિસ્કલ ગણિત અતિવાસ્તવવાદી ઘરેલું ઉત્પાદન વૃદ્ધિ 11.5% પર શંકાસ્પદ ધારણાઓ પર આધારિત છે અને ભારતીય રિઝર્વ બેન્ક અને અન્ય જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોમાંથી ડિવિડન્ડમાં વધારો કરે છે. સરકારમાં ફેરફાર સાથે બેંકો સાથેની સંસ્થાકીય વ્યવસ્થા બદલાઈ શકે છે. આર્થિક વિકાસનો કાયાકલ્પ કરવા માળખાકીય પરિવર્તન માટે ગંભીર પોલીસી અમલીકરણની જરૂર રહેશે. ઝડપી વળતર માટે મોટા પાયે અને રાજકીય દબાણને લીધે નાણાકીય અસંતુલન સાથે વૈકલ્પિક સરકાર લાંબા ગાળાની કાર્યવાહી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની સ્થિતિમાં હશે? આવી સ્થિતિમાં, વચગાળાનું બજેટ ફક્ત મત બેંક માટે જ નહીં, પરંતુ કોઈ પણ સંભવિત વૈકલ્પિક સરકાર માટે પણ નકામું છે અને તે વિશિષ્ટ રાજકીય એજન્ડા અને ઇચ્છા દર્શાવવા માટે નિષ્ફળ નિવડે છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top