ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ઝારખંડનો સંદેશ

નવી સરકારે આદિવાસી વસ્તી માટે ઝારખંડ આંદોલનમાં આપેલા વચનોની પુર્તિ કરવી જ રહી.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ઝારખંડ વિધાનસભા ચૂંટણી 2019ના પરિણામોએ મે 2019માં લોકસભા ચૂંટણીમાં વિજય મેળવ્યા બાદ ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ)માં ચુંટણી આંચકામાં વધારો કર્યો છે. જોકે, મહારાષ્ટ્ર અને હરિયાણાની ચૂંટણીથી વિપરીત, ઝારખંડની ચૂંટણીએ ઝારખંડ મુક્તિ મોરચા (જેએમએમ), કોંગ્રેસ અને રાષ્ટ્રીય જનતા દળની તરફેણમાં નિર્ણાયક વિજય આપ્યો છે, સિવાય કે જરૂરી સંખ્યાબળ મેળવવા ભાજપ નવા જોડાણો કરે. ચૂંટણી પહેલા જોડાણ ન બનતા ભાજપે ઝારખંડની ચૂંટણીમાં એકલે હાથે ચૂંટણી લડવાની તૈયારી કરી હતી. હકીકતમાં, આ એક એવા પરિબળ ભાજપની હારના કારણ તરીકે ટાંકવામાં આવી રહ્યું છે. એમાં કોઈ શંકા નથી કે ભાજપ અને તેના પૂર્વ સાથી ઓલ ઝારખંડ સ્ટુડન્ટ્સ યુનિયનની મત ટકાવારીમાં 2014ની ચૂંટણી કરતા ચોક્કસ સુધારો જોવા મળ્યો છે, જોકે એ પણ મહત્વનું છે કે તેમણે વધુ વિધાનસભા લડી છે. વધુમાં, મતનો હિસ્સો મત વિસ્તારોમાં સમાનરૂપે વહેંચાયો નથી.  જો કે, ભાજપની નિષ્ફળતાને ગઠબંધન બનાવવાની અસમર્થતા સાથે જોડવામાં તેમના શાસન હેઠળની સામાજિક વાસ્તવિકતાને નકારી કાઢવા સમાન છે. ઝારખંડના નિર્માણ કાળથી જ ત્યા અસ્થિર સરકારોની પરંપરા રહી છે, કારણ કે લંગડી સરકારના જનાદેશને કારણે વિધાનસભા ભંગના આદેશને કારણે વારંવાર રાષ્ટ્રપતિ લાદવામાં આવ્યું છે. એકમાત્ર છેલ્લી સરકાર એવી હતી જે સ્થિર રહી હતી, પરંતુ લોકો, ખાસ કરીને છેવાડાના લોકો સુધી પહોંચવામાં તે નિષ્ફળ રહી હતી.

ઝારખંડમાં વસ્તીના વિવિધ તબકા સરકારથી ભારે નારાજ હતા. ખાસ કરીને આદિવાસીઓ અને ધાર્મિક લઘુમતીઓ વિરુદ્ધ, આદિજાતિ વિરોધી કાયદાઓ, લિંચિંગ, આજીવિકા ગુમાવવી, ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અધિનિયમ, ધિક્કાર, ભય અને હિંસાના વાતાવરણ સાથે મળીને વંશીય અને ધાર્મિક રીતે લોકોનું ધ્રુવીકરણ વગેરે તેના કાર્યકાળના મહત્ત્વના લક્ષણો હતા. લોકોની આર્થિક, શૈક્ષણિક અને આરોગ્યની સ્થિતિમાં સુધારણા માટેના બહુ ઓછા પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા હતા. આ પરિબળોમાં આદિજાતિ વિરોધી વલણ સૌથી પ્રબળ રહ્યું છે. ઝારખંડમાં આ પહેલા પણ ભાજપની સરકારો રહી છે, પરંતુ તેઓ ગત સરકારની જેટલી આદિવાસીઓ વિરોધી ક્યારેય નહોતી. આઝાદી પછી ભારતમાં પ્રથમ વખત, સરકારે છોટાનાગપુર અને સાંથલ પરગણા ટેનેસી અધિનિયમોમાં સુધારો લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આદિવાસી લોકોએ તેનો ભારે વિરોધ અને રેલીઓ સાથે જવાબ આપ્યો, પરિણામે રાજ્યપાલ દ્વારા બિલની સંમતિને નકારી કાઢવામાં આવી. બે કાયદાઓ આદિવાસી લોકોના સંઘર્ષની ઉપજ છે, અને તે કાયદાઓ લાગુ કરવા માટે જે પરિબળોએ દબાણ કર્યું હતું તે હજુ ઝારખંડમાં સક્રિય છે. એક રીતે જોઈએ તો, બે કાયદાઓ આદિવાસી લોકોના સંઘર્ષના હાર્દરૂપ છે. ત્યારબાદ સરકાર આદિવાસીઓમાં ભાગલા પાડવાના હેતુ સાથે ફ્રીડમ ઓફ રિલિજિયન બિલ લાવી. આ ઉપરાંત સરકારે આદિવાસી વિસ્તારોમાં આતંકના શાસનને છૂટો દોર આપી દીધો હતો. હક્કો માટેના કોઈપણ પ્રકારના આંદોલનને રાષ્ટ્રવિરોધી તરીકે ચિતરવામાં આવતું હતી, અને તેમાં ભાગ લેનારા પર દેશદ્રોહના આરોપ હેઠળ કેસ દાખલ કરાયા. આવા આરોપસર હજારો લોકો જેલમાં બંધ છે. આ સ્થિતિમાં આદિજાતિ અનામત મતદારક્ષેત્રોમાં ભાજપને ભારે પરાજયનો સામનો કરવો એ કોઈ આશ્ચર્યની વાત નથી. ધાર્મિક લઘુમતીઓ પ્રત્યેનું તેમનું વલણ તો વધુ ખરાબ રહ્યુ છે. હેરાનગતિ અને લિંચિંગની ઘટનાઓમાં આ સ્પષ્ટ થયું છે, જેનું પરિણામ પણ ભાજપના પરાજયમાં ઝીલાયું છે. ઝારખંડમાં સંખ્યાબંધ ઔદ્યોગિક નગરો છે જે વિવિધ પ્રકારની આનુષંગિક પ્રવૃત્તિઓને જન્મ આપે છે. આ પ્રવૃત્તિઓમાં રોકાયેલા લોકો પર આર્થિક મંદીની પ્રતિકૂળ અસર પડી છે. તેથી, તે આશ્ચર્યજનક નથી કે જેએમએમ અને તેના સાથીઓએ અર્ધ-શહેરી વિસ્તારોમાં પણ એકદમ સારું પ્રદર્શન કર્યું છે. 

15 નવેમ્બર 2000ના રોજ ઝારખંડ નામના નવા રાજ્યનો જન્મ છ દાયકાઓ સુધી ચાલેલા આંદોલનનું પરિણામ હતું. આ આંદોલનમાં પાડોશી રાજ્યો બિહાર, પશ્ચિમ બંગાળ, ઓડિશા અને પૂર્વ મધ્ય પ્રદેશમાં એક અલગ સાંસ્કૃતિક પ્રદેશમાં વસતા આદિવાસી લોકો માટે રાજ્યની કલ્પના કરી હતી. જો કે, આખરે તે બિહારના છોટાનાગપુર અને સાંથલ પરગણાના આદિવાસી વસાહત પ્રદેશોમાંથી કાપવામાં આવ્યો. સમય ઝારખંડ સ્થિતિ અંગે આવ્યા ત્યાં સુધીમાં, રાજ્યમાં આદિવાસી વસ્તીનુમ મોટા પાયે સ્થાળાંતર થઈને 1951ની 36% થી ઘટીને 2011માં 26% થયુ હતું. અંગ્રેજ શાસનમાં થયેલું ભારે સ્થાળાંતરણ આઝાદ ભારતમાં પણ ચાલુ રહ્યુ હતું. આનાથી આદિવાસીઓ લઘુમતીમાં ફેરવાયા છે. એક અર્થમાં ઝારખંડનું આદિવાસી રાજ્ય તરીકેનું નામકરણ ખોટું છે. તેમાં માત્ર પ્રતીકાત્મક સિવાય કોઈ વધારાના મૂલ્યનો ઉમેરો થયો નથી. 

ઝારખંડ સંસાધનોથી સમૃદ્ધ છે, અને જાહેર અને ખાનગી ઘણાં સાહસોમાં આ સ્પષ્ટ છે. જોકે, આ વિકાસનો ફાયદો વિકાસ ઝારખંડના આદિવાસી અને અન્ય સ્વદેશી વસ્તીને થયો નથી. ઉલટાનું આવા વિકાસના ફળસ્વરૂપ તેઓ વધુ ગરીબ થયા છે. તેઓ આર્થિક અને સામાજિક વિકાસના સીડીમાં સાવ તળિયે રહ્યા છે. નવી સરકાર આ વિરોધાભાસની નોંધ લે તે જરૂરી છે અને એવી નીતિઓ અને કાર્યક્રમોનું નિર્માણ કરે જેમાં માર્જિનમાં લોકોનો સમાવેશ થાય.

 

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top