ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

રાજકીય વંશવાદનો લોકશાહી પર પડછાયો

રાજકારણમાં વંશવાદનો ફેલાવો એ ભારતીય લોકશાહીનો અંતરંગ વિરોધાભાસ છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

જ્યારે ખાસ કરીને નહેરુ-ગાંધી પરિવારનું ફરજંદ ભારતના રાજકારણમાં ઝંપલાવે છે ત્યારે રાજકીય વંશવાદની મહત્ત્વાકાંક્ષાને નવો પ્રાણવાયુ મળે છે. પૂર્વ ઉત્તરપ્રદેશના કૉંગ્રેસના મહાસચિવ પ્રિયંકા ગાંધી વાડ્રાની નિમણૂંક સામે વડા પ્રધાન સહિત ભારતીય જનતા પાર્ટી (બીજેપી) ના સભ્યો દ્વારા તાજેતરમાં રજુ કરેલો હાઉ એમાં અપવાદ નથી. વિશેષાધિકૃત કૌટુંબિક પૃષ્ઠભૂમિ ધરાવતા વ્યક્તિનો રાજકારણમાં પ્રવેશ એ વાદવિવાદને જીવંત રાખે છે. એક તરફ તે સમાનતાવાદી લોકશાહી માટે આંસુ સારે છે, ત્યારે તે વિવાદની અસર મૌન છે કારણ કે તે પ્રામાણિક કરતાં વધુ શંકાસ્પદ છે. સામાન્ય રીતે, ભાજપના પ્રવક્તા પક્ષને લોકશાહીના હાર્દને હણતી રાજકીય વંશવાદની મહત્વાકાંક્ષા સામે રક્ષણની વાત કરે છે. પરંતુ, તેના લોકશાહી માટેના વિરોધાભાસરૂપ પોતાની રાજકીય વંશવાદની પ્રથા જાળવી રાખે છે. આમ, વંશવાદી રાજકીય પક્ષ હોવા માટે કોંગ્રેસ પાર્ટીની ટીકા કરતી વખતે, ભાજપ આપણને એ નથી જણાવતો કે શા માટે તેમની પોતાની રાજવંશની રાજનીતિની પ્રેકટિસ પહેલા કરતા ગુણાત્મક રીતે ઉત્તમ છે.

ભાજપનો આ પ્રતિભાવ પાખંડ હોવાની સાથે ઝટકો આપનારો પણ છે. તે વંશીય મહત્ત્વાકાંક્ષાના રાજકીયકરણ સમાનતા અને ન્યાયના દ્વિ સિદ્ધાંતો માટે લોકશાહીની સમાનતાવાદી સામગ્રીને ગહન બનાવવાની ભૂમિકા ભજવે છે અને તેના નકારાત્મક પરિણામો ગણાવતી નથી.

લોકશાહી તેનું સમતાવાદી દિશાસ્થાપન રૂઢિચુસ્ત વ્યક્તિમાંથી પ્રબુદ્ધ વ્યક્તિઓનું ઉદારતાવાદી વિભાજન કરે છે. લોકહીત ધરાવતા કે પ્રબુદ્ધ લોકો કે જે લોકશાહીનો અવકાશ મેળવીને જાતિ, ધર્મ, જાતિ અથવા પરિવાર પર આધાર રાખ્યા વગર લોકહીતના અદ્દભુત કાર્યો કરે છે. અને તે પક્ષના કાર્યકર્તાઓ સહિતનું સંપત્તિ, રાજકીય સંપર્કો અને માનવ સંસાધનોનું સંચિત પરિણામ છે. આવી સ્વાયત્ત વ્યક્તિઓ માટે, કુટુંબનું રક્ષણ બોજ બની જાય છે કારણ કે તે તેમને જે વાસ્તવિક લોકશાહી પ્રથા તરીકે માનવામાં આવે છે તેવી સ્વ સમજથી નકારે છે. વિરોધીની ટીકા કરવા માટે રાજવંશનો ઉપયોગ કરવાનું ગુઢ રાજકારણ, અન્યથા સંભવિત રૂપે સક્ષમ વ્યક્તિને પરિવારને પાછળ છોડી દેવાની અને રાજકારણમાં એક વાસ્તવિક પ્રતિસ્પર્ધક તરીકે બનાવવાની છૂટ આપતું નથી.

સમકાલીન ચૂંટણીની રાજનીતિમાં, તે વિશેષાધિકૃત પરિવારો છે જે સફળ રાજકારણીઓ તરીકે પોતાની કારકિર્દી બનાવવા ઇચ્છતા લોકો માટે મુખ્ય સંદર્ભ બિંદુ બની ગયા છે. આવા પરિવાર ચૂંટણી લોકશાહીમાં નિર્ણયો લેવા અને નિર્ણયો લેતી સંસ્થાઓનું નિયમન કરવાનો અધિકાર ભોગવે છે. આવા પરિવારો પોઝિશન્સના વિતરણ ઉપર નિયંત્રણ રાખે છે, ખાસ કરીને ચાલુ સમયગાળામાં અને ચૂંટણી દરમિયાન. આવા પરિવારો પાર્ટીના ધારાસભ્યો પર વાસ્તવિક સત્તાનો ઉપયોગ કરીને સંપૂર્ણ નિયંત્રણનો આનંદ માણે છે. તેઓ તે ધારાસભ્યોને શિસ્તમાં રાખે છે અને જેઓ તેમના સૂચનોને અનુસરતા નથી તેમના સ્થાને અન્ય ધારાસભ્યોને પક્ષમાં અથવા જાહેર સંસ્થાઓમાં ટોચની સ્થિતિમાં નિયુક્ત કરે છે.

આનુવંશિક રીતે, આવા વિશેષાધિકારનો ઉપયોગ જેમ બિલિયર્ડ ખેલાડીઓ બોલને ગોઠવવા માટે લાકડીનો ઉપયોગ કરે છે તેમ થાય છે. પાવર મુક્તપણે ઉભરતો નથી; પણ તે પરિવાર દ્વારા પરિવાર માટે વ્યક્ત વફાદારીના બદલામાં આપવામાં આવેલું વળતર તરીકે વિતરણ કરવામાં આવે છે. તે સામંતવાદનો એક નવો ચહેરો છે, કમનસીબે તેને અનુસરતા એવા લોકો છે જે સમાનતાવાદી લોકશાહીની સાચી ભાવનાનો ભોગ બનેલાને અનુસરે છે. આમ, કેટલાક દલિત અને આદિવાસી પરિવારોએ રાજવંશીય મહત્વાકાંક્ષા વિકસાવી છે, અને તેમના પોતાના પરિવારોમાંથી અનુગામીની ભરતી કરી છે.

કેટલાક દલિત અને આદિવાસી પરિવારો પરિવારને સંદર્ભ તરીકે ધ્યાનમાં લઈ રહ્યા છે જે સાબિત કરે છે કે રાજકીય શક્તિનું વંશીય સંસ્થા લગભગ નિયમિત પેટર્ન બની રહી છે, અને તે શાસન બનવાની ધમકી આપી રહ્યું છે, રાજશાસન બનવાની. આ શાસનના મૂળ પૂર્વ-લોકશાહી સમાજોમાં છે. આવા સમાજોમાં, વારસા દ્વારા ઉત્તરાધિકાર શાસન હતું, શાસકનો પહેલેથી નિર્ણય લેવાઈ જતો હતો અને અનુયાયીઓની વફાદારી દ્વારા નિર્ણય કાયદેસર કરવામાં આવતો હતો. ચૂંટણી લોકશાહીમાં કુટુંબ દ્વારા નિયમન કરાયેલ રાજકીય ઉત્તરાધિકારનું અસ્તિત્વ પહેલાના શાસકની જેવું જ છે.

ત્યારે ચૂંટણીના સ્થળે લોકશાહીકરણ કરવા માટે કેવી રીતે સ્થાયી પરિવારની પકડ ઓછી થઈ શકે? આ ધ્યેય હાંસલ કરવા માટે કેટલાક પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા હતા. 73 મો અને 74મો બંધારણીય સુધારો સ્થાનિક સ્તરે સ્વશાસનમાં મહિલાઓને સશક્ત બનાવવા માંગે છે અને તે પારિવારિક પકડને દૂર કરવા તરફ એક પગલું છે. પરંતુ, રાજવંશીય પરિવારો રાજકારણ પર તેમની પકડ ફરીથી સ્થાપિત કરવા માટેના માર્ગો શોધી કાઢે છે. લોકશાહીના એરિસ્ટોટેલીયન નૈતિક સિદ્ધાંત- "હું શાસન કરીશ અને બદલામાં શાસન મેળવીશ" – પણ આ મહિલાઓના પરિવારને તરછોડાયેલા લોકોની તરફેણમાં મુકતું નથી. તેના બદલે, આવા પરિવારોએ વંશના સિદ્ધાંત "અમારો પરિવાર શાસન કરશે અને રાજ ચાલુ રાખશે કે અન્ય કોઈ દ્વારા શાસન કરવાનો ઇન્કાર કરશે." ને અનુસરવાનું ચાલુ રાખ્યું છે. આ નિરાશાજનક પરિસ્થિતિમાં સમાનતા અને ન્યાયના દ્વિ લોકશાહી સિદ્ધાંતોની પુનઃસ્થાપનની ખાતરી કરે અને પોતાના અંતરાત્મા પર શાસન કરે અને રાજવંશના શાસનને મંદ પાડે તે પ્રકારે સામાન્ય મતદારોએ તેમના ચુકાદોની સત્તા મેળવવા અને ઉપયોગ કરવાની જરૂર છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top