ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ઘેરાતી આર્થિક મંદી

અર્થતંત્રમાં એકંદર માંગને પુનર્જીવિત કરવા માટે એક મજબૂત ફિસ્કલ - સ્ટિમ્યુલસની જરૂર છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

સરકારે લીધેલા વિવિધ પગલાં છતાં, જુલાઈ-સપ્ટેમ્બર 2019 માં ભારતીય અર્થવ્યવસ્થાની મંદી વધુ ઘેરી થઈ છે, નાણાકીય વર્ષ 2019–20ના બીજા ક્વાર્ટરમાં કુલ ઘરેલુ ઉત્પાદન (જીડીપી) દર પ્રથમ ક્વાર્ટરમાં 5%ની તુલનામાં 4.5% રહ્યો છે. વિકાસ દર હવે સતત છઠ્ઠા ક્વાર્ટરમાં ધીમો પડી ગયો છે, જે આ સમયગાળા દરમિયાન 6.6 ટકા પોઇન્ટ સાથે ઘટી રહ્યો છે. વર્તમાન જીડીપી સિરીઝમાં, નાણાકીય વર્ષ 13ના ચોથા ક્વાર્ટરમાં નોંધાયેલા 4.4% ના વૃદ્ધિ દર પછીનો 4.5%નો વૃદ્ધિ દર સૌથી નીચો છે.

આનો મુખ્ય મુદ્દો એ છે કે પ્રાઇવેટ ડિમાન્ડ નબળી છે, કારણ કે સરકારી ખર્ચ ઉંચા હોવા છતાં, પરિસ્થિતિ ધીરે ધીરે ખરાબ થઈ રહી છે. આ એટલા માટે છે કારણ કે વપરાશ વધવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે અને ખાનગી રોકાણો સ્થિર રહ્યું છે. ક્રમિક ધોરણે વ્યવસ્થિત વાર્ષિક દરના આધારે, જીડીપી વૃદ્ધિદર 3.6% છે. ખર્ચના વલણો મુજબ, ખાનગી ઉપભોગl વપરાશ ખર્ચ પહેલા ક્વાર્ટરમાં 3.1%ની તુલનામાં બીજા ક્વાર્ટરમાં વધીને 5% થયો હતો. પરંતુ, આ વૃદ્ધિ ગ્રામીણ તેમજ શહેરી વિસ્તારોમાં સબડ્યૂ વપરાશ અંગે વિવિધ ક્ષેત્રોમાંથી આવતા પુરાવા સાથે વિરોધાભાસી છે. ગ્રોસ ફિક્સ્ડ કેપિટલ પહેલા ક્વાર્ટરમાં 4% સામે બીજા ક્વાર્ટરમાં 1% વધી હતી. જોકે, સરકારના વપરાશના ખર્ચમાં ક્યુ-2માં 15.6% નો વધારો થયો છે, જે Q1માં 8.8% હતો. કોર્પોરેટ દેવું, બેંકો દ્વારા જોખમ સામેલ થવું, અને નોન-બેંકિંગ-નાણાકીય કંપનીઓમાં કટોકટી રોકાણની માંગના માર્ગમાં આવી છે. ભારતમાં ઘટાડા પાછળનું એક કારણ ક્રેડિટની સ્થિતિ કડક હોવાનું છે, જેનો એક ભાગ વૈશ્વિક કારણો સિવાય અન્ય સપ્લાય-સાઇડની સમસ્યા છે. માંગમાં મંદીના લાંબા સમયગાળામાં, આનો અર્થ ઓછી ક્ષમતાના ઉપયોગના લાંબા ગાળાના, રોકાણના ચક્રમાં વિલંબ અને લાંબા ગાળાની સંભવિત વૃદ્ધિમાં ઘટાડો થવાનો સંકેત છે.

ગ્રોસ વેલ્યુ એડેડ (જીવીએ)ની દ્રષ્ટિએ, અગાઉના ત્રિમાસિક ગાળામાં 4.9%ની તુલનામાં અર્થતંત્ર 4.3.% ની વૃદ્ધિ પામ્યું છે. ઉત્પાદક ક્ષેત્રે વૃદ્ધિના આંચકાના સંકેતો ફરી ઉભા કર્યા છે અને આ ચિંતાજનક છે. ક્યુ-1માં 2% ની સરખામણીએ ક્યુ-2 માં કૃષિમાં 2.1% ની વૃદ્ધિ નોંધાઈ,  માઇનિંગમાં ક્યુ-1માં 2.7% ની તુલનાએ ક્યુ-2માં 0.1% ની વૃદ્ધિ થઈ, જ્યારે મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્યુ-1માં 0.6%ની વૃદ્ધિની તુલનામાં 1% ઘટ્યું. વીજળી અને અન્ય જાહેર ઉપયોગિતાઓમાં ક્યુ-2માં 3.6% નો વધારો થયો છે, Q1માં 8.6%ની સરખામણીએ. બાંધકામ ક્યુ-1માં 5.7% ની તુલનામાં ક્યુ-2માં 3.3%ની વૃદ્ધિ પામ્યું છે. વેપાર, હોટલ, પરિવહન અને સંદેશાવ્યવહારમાં Q1માં 7.1%ની તુલનામાં Q2માં 4.8% ની વૃદ્ધિ નોંધાઈ છે. નાણાકીય સેવા ક્ષેત્રનો વિકાસ Q1ના ​​5.9% ની તુલનામાં Q2માં 5.8% થયો છે. ફક્ત જાહેર વહીવટ, સંરક્ષણ અને સરકારી ખર્ચ દ્વારા સહાયિત અન્ય સેવાઓ તુલનાએ Q1માં 8.5%ની સરખામણીએ Q2માં 11.5% રહી છે.

ઘેરી મંદી દરમિયાન અનૌપચારિક ક્ષેત્રો પણ ખરાબ રીતે પ્રભાવિત થયા હોવાની સંભાવના છે, પરંતુ અધિકૃત આંકડા દ્વારા તેનો પર્યાપ્ત ચિતાર મેળવવામાં આવ્યો નથી. અર્થતંત્રની મંદીના પગલે મજૂર બજારોમાં પણ મુશ્કેલીનો સામનો કરવો પડ્યો છે. સેન્ટર ફોર મોનિટરિંગ ઈન્ડિયન ઇકોનોમી (સીએમઆઈઇ) અનુસાર, ઓક્ટોબર મહિનામાં બેકારીનો દર ત્રણ વર્ષના ઉચ્ચતમ સ્તરે 8.45% સુધી પહોંચ્યો હતો. અગાઉના સપ્ટેમ્બર અને ઓગસ્ટ મહિનામાં બેરોજગારીનો દર અનુક્રમે 7.16% અને 8.19% હતો. સીએમઆઈઇના કન્ઝ્યુમર પિરામિડ્સ હાઉસહોલ્ડ સર્વે (સીપીએચએસ) અનુસાર, મજૂર બળ ભાગીદારી દર નવેમ્બર 2019માં 77 બેસિસ પોઇન્ટના ઘટાડા સાથે 42.37% થઈ ગયો છે. જ્યારે સીએમઆઈઇએ આ માપન શરૂ કર્યું ત્યારે જાન્યુઆરી, 2016 પછીનો આ તેનો સૌથી નીચેનું સ્તર હતું. સીપીએચએસ દ્વારા ટ્રેક કરવામાં આવેલા 25 રાજ્યોમાંથી 15 રાજ્યોમાં ઓક્ટોબર કરતા નવેમ્બરમાં શ્રમ બળની ભાગીદારીના દરમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો હતો. નોકરીઓ અને આવકના નુકસાનથી વપરાશની માંગમાં હતાશા જોવા મળી છે અને તેનું એક મુખ્ય કારણ ગ્રામીણ તકલીફ છે.

Q1ના આંકડા આવ્યા ત્યારે અર્થતંત્રમાં જે માંગને વેગ મળવો જોઈએ તે હજી થયું નથી. તેથી, ગ્રામીણ ક્ષેત્રને પ્રાધાન્ય આપવાની તાતી જરૂરિયાત છે. ન તો વડા પ્રધાન કિસાન સન્માન નિધિ (પીએમ-કિસાન) યોજનાનો યોગ્ય રીતે અમલ કરવામાં આવ્યો છે, કે ન મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ (મનરેગા) કામદારો માટે બાકી બાકી ચૂકવણીની રકમ પણ ફાળવવામાં આવી છે, અને આ રકમ 25,000 કરોડ રૂપિયાને વટાવી ગઈ છે. આ તકરારમાંથી બહાર આવવા માટે આવક અને વપરાશના પુનરુત્થાન માટે રોજગાર નિર્માણની આખી પ્રક્રિયા શરૂ કરવાની જરૂર છે, જો કે આ બહુ જલ્દીથી નહી થાય.

ફક્ત સરળ ઘરેલું આર્થિક પરિસ્થિતિઓ, સકારાત્મક આર્થિક આવેગ અને પુરવઠાના અંતરાયોમાં સરળતા સાથે ભૂખ ઉઘાડી શકાશે. પોલીસી ટ્રાન્સમિશન સરળ હોય ત્યારે મોનિટરી પોલીસી શ્રેષ્ઠ રીતે કાર્ય કરે છે અને એ સાથે કાઉન્ટર-સાયકલીકલ સ્ટેબિલાઇઝર તરીકે કામ કરતી ખર્ચાળ ફિસ્કલ આક્રમક ડિમાન્ડ ઉભી કરે છે, જે જોખમ અવગણવાની હાલની નાણાકિય પરિસ્થિતિમાં એવું નથી. અને લિક્વિડિટીની પુર્તિથી વાસ્તવિક અર્થવ્યવસ્થા પર થોડીક અસર પડી હોય તેમ લાગે છે. જો કે, દર ઘટાડવાની અપેક્ષાઓથી વિપરીત અને ફૂગાવામાં વધારાની ચિંતા વચ્ચે 5 ડિસેમ્બરના રોજ ભારતીય રિઝર્વ બેંકે અર્થતંત્રને જીવંત બનાવવા માટે સેન્ટ્રલ બેંકે છેલ્લા નવ મહિનામાં પોલિસી રેપો રેટમાં 135 બેસિસ પોઇન્ટનો ઘટાડો કર્યા બાદ રેપો રેટ પર સ્ટેટસ ક્યો લાદ્યો હતો. તેણે નાણાકીય વર્ષ 20ના જીડીપી ગ્રોથની આગાહી અગાઉના 6.1%થી ઘટાડીને 5% કરી હતી અને નાણાકીય વર્ષ 20ના બીજા ભાગમાં રિટેલને અગાઉના 3.5% –3.7% ના અંદાજ સામે વધારીને 5.1% -4.7% કરી હતી. ઓક્ટોબરના અંત સુધી, નાણા ખાધે પહેલા વર્ષના તેના લક્ષ્યનો 100% ભંગ કર્યો છે. અર્થવ્યવસ્થાની સ્થિતિ જોતાં સરકારનું તેના 3.3% ટકાના લક્ષ્યાંકને છૂટછાટ આપવાનું વિચારવું વધુ વ્યવહારુ હોઈ શકે છે, કેમ કે તેનું પાલન કરવાથી સરકારી ખર્ચમાં ઘટાડો થશે, જે માત્ર વિકાસ દરને નીચે લાવવાનું જ કામ કરશે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top