ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

સસ્તુ જીવન, મોંઘો વેપાર

ગરીબ અને માઇગ્રન્ટ લેબર ભારતના “ઔધોગિક” શહેરો માટે કિંમત ચૂકવે છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ભારતના શહેરોમાં ભયંકર આગ અકસ્માતો જોવા મળ્યા છે, જેમાં હોસ્પિટલો પણ આવી જાય છે કે જ્યાં સુરક્ષા અને અન્ય સલામતીના પાસાઓ ઉપર વિશેષ ધ્યાન આપવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. ફેન્સી રેસ્ટોરન્ટ, પબ અને નાની-મોટી હોટલો આગ માટેના ભારે જોખમી સ્થળો છે જેમાં જીવન અને મિલકતો હોમાયા છે. આ યાદી ઘણી લાંબી છે. ઝડપી શહેરીકરણના ઉત્સાહી નાગરિકો સલામતી અને પર્યાવરણના તમામ કાયદાઓને ઘોળીને પી જાયે છે અને બેદરકારીપૂર્વક વેપારને ચલાવ્યે રાખે છે. હકીકતમાં, "ધંધો કરવામાં સરળતા" રહેવી જોઈએ એ ધોરણ બની જાય છે અને કામદારો પાસે રોજગાર હોય એટલું જ પુરતુ છે, તે કેવા સંજોગોમાં કામ કરી રહ્યા છે તે મહત્વનું નથી રહેતું. અહી પ્રમુખ વિચાર એવો પ્રવર્તે છે કે એન્ટરપ્રાઇઝ માલિકોને કામદારોના કાયદાથી "ઘેરી લેવા" નહી, કારણ કે જો રોજગાર નહીં હોય તો કામદારો નવરા થઈ જશે.

વિચિત્ર વાત તો એ છે કે, ભારતના ગરીબ અને શહેરો અને નગરોના મજૂર વર્ગની ઘણી વાર ખૂબ જ મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં રહેવાની, કામ કરવાની અને માઇગ્રન્ટની ક્ષમતાની પ્રશંસા કરવામાં આવે છે. તેમની "સ્થિતિસ્થાપકતા"ની ઘણીવાર મુંબઈ અને દિલ્હી જેવા શહેરોની વાઇબ્રેન્સી માટે પ્રશંસા કરવામાં આવે છે. આ સ્થિતિમાં શું સમજવું કે 8 ડિસેમ્બર 2019ના રોજ દિલ્હીની અનાજ મંડીમાં આગમાં સળગીને ભડથું થઈ ગયેલા 43 મજૂરો શું એવી સિસ્ટમનો ભોગ બન્યા હતા કે જે વાઇબ્રેન્ટ શહેરોને વિકાસના કેન્દ્રો અને રોજગારના સ્ત્રોત તરીકે ઉજવે છે? અહી મુખ્ય પ્રશ્ન એ છે કે શું આ મજૂરો પાસે પસંદગીનો કોઈ વિકલ્પ જ નહોતો, તેઓ તો આ સિસ્ટમનો એક ભાગ બન્યા હતા જ્યાં ગરીબ કામદારો અને ખાસ કરીને સ્થળાંતરિત મજૂરોની સલામતી અથવા મૂળભૂત સુવિધાનો વિચાર કર્યા વિના તેઓ લગભગ ચોવીસ કલાક કામ કરે તેવી અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. જે લોકોએ દુર્ઘટનામાં પોતાનો જીવ ગુમાવ્યો તે મોટે ભાગે ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહારના સ્થળાંતરિત મજુરો હતા. તેઓ કામ કરતા હતા અને ફેક્ટરીમાં રહેતા હતા અને બેગ, ટોપી અને કપડા બનાવતા હતા. આ એકમ દેશની રાજધાનીમાં ગીચ રહેણાંક વિસ્તારમાં આવેલુ હતું.

ભારતના શહેરી કેન્દ્રોમાં નબળા કામદારો અને સ્થળાંતરણ કરનારા મજૂરોની સૂઝ અને સ્થિતિસ્થાપકતાના જુદા અર્થો લેવાય છે. હકીકત એ છે કે તેમના કાર્યસ્થળો વ્યવસાયિક સાહસો છે, પરંતુ તે માળખાકીય રીતે અસુરક્ષિત અને જોખમી ઇમારતોમાં આવેલા છે. નોકરી ગુમાવવાના ડરથી તેઓ લાંબા કલાકો સુધી કામ કરે છે. અને અધુરામાં પુરૂ અમલદારશાહીની જવાબદેહીના અભાવ અને સલામતીના નિયમો અને પર્યાવરણીય નિયમો પ્રત્યેનો તેમનો તિરસ્કાર. એવું લાગે છે કે દરેક કાયદા કાનુનને કારખાનાના માલિક અને મેનેજર ઘોળીને પી ગયા હતા. જીવન સસ્તી છે, સ્થળાંતરિત મજૂરોના જીવનનું મુલ્ય હજુય કાણી કોડીનું છે. કાયદાઓને ભારે બોજારૂપ માનવામાં આવે છે અને નાના વ્યવસાયો તેનો અમલ કરવામાં અસમર્થ છે એવી દલીલો કરવામાં આવે છે. બીજી બાજુ "સમૃદ્ધ" શહેરો,  આવક પેદા કરવા અને નિયમ પાલન વચ્ચે દુવિધામાં ઝોલા ખાય છે.

વાસ્તવમાં આ બધા જ પાસા અનાજ મંડીની “ફેક્ટરી”માં લાગેલી આગ પાછળ ચિતરવામાં આવ્યા છે. શહેરોના ઝડપી, બિનઆયોજિત વિસ્તરણ અને રાજકીય અર્થતંત્ર તરફનું દુર્લક્ષ્ય આમાં જોવા મળે છે. સસ્તી મજૂરી આ બધા એકમોના ઓવરહેડ ખર્ચને નીચો રાખે છે. સાદી વાત એ છે કે માત્ર બિન-પ્રદૂષક હોય એવા માત્ર ઘરેલું ઉદ્યોગો જ રહેણાંક વિસ્તારોમાં કાર્ય કરી શકે છે. પરંતુ, અધિકારીઓ આંખ આડા કાન કરે છે, ભારતના કાયદાઓ માત્ર કાગળ પર જ કામ કરે છે. મીડિયા અહેવાલમાં આપવામાં આવેલી સૌથી વાહિયાત દલીલ તો એ હતી કે ઉદ્યોગ અને મજૂર વિભાગ અનાજ મંડી એકમની તપાસ કરી શકતા નથી, કારણ કે તે "ગેરકાયદેસર" છે. સરકારના એક વરિષ્ઠ અધિકારીના હવાલાથી કહેવામાં આવ્યું છે કે માત્ર તેઓ નોંધણી થયેલા એકમોની જ તપાસ કરી શકે છે.

મીડિયા અહેવાલો જણાવે છે કે અનાજ મંડી બિલ્ડિંગ એક રહેણાંક વિસ્તારમાં હતી જ્યાં જમીનનો ઉપયોગ કરવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. પરંતુ, તેને ફક્ત ગ્રાઉન્ડ ફ્લોરની જમીનના ઉપયોગની જ મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ કિસ્સામાં, આખી ઇમારતનો ઉપયોગ વ્યવસાયિક પ્રવૃત્તિ માટે કરવામાં આવ્યો હતો. મ્યુનિસિપાલિટી અથવા રાજ્ય સરકારના કોઈપણ પ્રકારના લાઇસન્સ વિના ફેક્ટરી ચાલતી હતી. તેમાં ફાયર સર્વિસ તરફથી કોઈ એનઓસી પ્રમાણપત્ર લેવામાં આવ્યુ નહોતું અને બિલ્ડિંગ પ્લાન સ્થાનિક અધિકારીઓ દ્વારા મંજૂર કરાવવામાં આવ્યો ન હતો. કાગળ અને પ્લાસ્ટિક, રેક્સિન, વગેરે સહિતની તમામ પ્રકારની જ્વલનશીલ અને બિન-જ્વલનશીલ વસ્તુઓ જ્યાં કામદારો સૂતા હતા અને રહેતા હતા ત્યાં સંગ્રહિત મળી આવી હતી.

8 ડિસેમ્બરના આગ બાદ રાજકીય પક્ષો અને રાજકારણીઓએ નાણાકીય વળતરના પેકેજની ઘોષણા કરવાની અને એકબીજાને દોષી ઠેરવવા માટેની સ્પર્ધા છેડી હતી. જોકે આ જાહેરાતો જાહેર આફતો અને અકસ્માતો પછીની પરંપરાનું અભિન્ન અંગ છે. આ જ પક્ષો અને વ્યક્તિઓ ખાસ કરીને ચૂંટણીના સમયગાળા દરમિયાન ઝૂપડપટ્ટી અને અનધિકૃત માળખાને કાયદેસર કરી આપવાનું બૂમરાણ મચાવે છે. જો કે, અગ્નિશામક વાહનો અને ઉપકરણોની પહોંચ જેવી મૂળભૂત સુવિધાઓ અને સલામતી સુવિધાઓ ઉપર કોઈ ધ્યાન આપવામાં આવતું નથી.

અનાજ મંડીની આગના પીડિતો જેવા માટે ન્યાય મેળવવા માટે ન તો મીડિયા કે નાગરિક સમાજ પાસે સમય છે કે ન તો એ દિશાનું વલણ છે. દિલ્હીની અન્ય એક ભયાનક આગમાં ઉપહાર સિનેમા થિએટરટની કરૂણાંતિકામાં પીડિતોનાં પરિવારો 18 વર્ષ સુધી હિંમત અને મક્કમતાપૂર્વક લાંબી કાયદાકીય લડત લડ્યા હતા. પરિણામ તેમની વેદના અને ધૈર્યની મશ્કરી કરતું હતું. અનાજ મંડીનો ભોગ બનેલા લોકોને થોડા દિવસોમાં ભૂલી જવામાં આવશે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top