અયોધ્યા ચુકાદાનો ન્યાય તોળવો

શું ન્યાયિક વિવેક અને પરિણામી દિશા નિર્દેશો સંપૂર્ણ ન્યાયની ખાતરી આપે છે?

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

બાબરી મસ્જિદની જમીનના હક્કના દાવામાં સુપ્રીમ કોર્ટના ચુકાદામાં, એમ કહી શકાય કે તેનું મૌન પણ તેના શબ્દોની જેટલું જ બોલકું છે. કોર્ટના ચુકાદાના સારને ખરેખર સમજવા માટે, આપણે ચુકાદામાં શું કહેવાયુ તે એકલું માત્ર સમજવું પુરતું નથી, પરંતુ તેમાં શું ન કહેવાનું પસંદ કરવામાં આવ્યું તે પણ સમજવાની જરૂર છે.

“ભગવાન શ્રી રામ વિરાજમાન” દેવ અને તેના સંરક્ષકોને વિવાદિત 2.77 એકરની જમીનને આપી દીધા પછી, આશ્ચર્ય એ વાતનું થાય છે કે અદાલતે આઠ દિશાનિર્દેશો જારી કરવાની જરૂર કેમ પડી. આખરે તો, બાબરી મસ્જિદ જે જમીન પર ઉભી છે તે જમીનની માલિકીનો હિન્દુ અને મુસ્લિમ પક્ષોની વચ્ચેનો દાવો હતો અને તે છેક 1949થી પડતર હતો, અને જો કોર્ટને ખાતરી હોય કે જમીન ભગવાનની જ છે, તો આપણે પૂછવું જ જોઇએ કે તો પછી જમીનનું શું થાય છે તેની ચિંતા કોર્ટે શા માટે કરવી જોઈએ.

એક્વિઝિશન ઓફ સર્ટેન એરિયા એટ અયોધ્યા એક્ટ, 1993માં કેન્દ્ર સરકારને 1993 પછીની વિવાદાસ્પદ મિલકતને કેટલીક શરતોને આધિન કોઈપણ ટ્રસ્ટ અથવા સત્તાના હવાલે કરવાની સત્તા આપી છે. અયોધ્યાના ચુકાદાને પરિણામે, અદાલતે કેન્દ્ર સરકાર પર અયોધ્યા અધિનિયમ હેઠળ પોતાની શક્તિઓનો ઉપયોગ જે રીતે કરવા માંગે તે રીતે કરી શકે છે તેમ કહીને સરકાર માથે છોડી શકી હોત, પરંતુ, તેના બદલે, તેની સાથે કેવી રીતે કામ પાર પાડવું તેના સ્પષ્ટ દિશાનિર્દેશો કોર્ટે આપ્યા છે. ત્યારે આપણને નવાઈ લાગે છે કે અદાલતે આવું કરવાની જરૂર કેમ પડી. વળી, સવાલ તો એ પણ થાય છે કે કેન્દ્ર સરકાર કોર્ટના સુચનનું અક્ષરશઃ પાલન કરશે કે કેમ.

અદાલતોને આવા દિશાનિર્દેશો આપવાની સત્તા સ્રોત બંધારણની કલમ 142 માં મળે છે, જેનો ઉપયોગ જ્યારે પક્ષકારો વચ્ચે સંપૂર્ણ ન્યાય કરવો જરૂરી હોય ત્યારે કરવામાં આવે છે. દિશાનિર્દેશો એમ જ બહાર પડતા નડી. કોર્ટના ચુકાદામાં થોડું વિગતવાર વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે કે શા માટે આ કોર્ટને સત્તાની જરૂર છે અને તે શા માટે બંધારણમાં અસ્તિત્વ ધરાવે છે – અને તે એટલા માટે કે કેટલીક વખત "માનવ ઇતિહાસ અને પ્રવૃત્તિઓની જટિલતાઓ" જોતાં સમાજવાદી, કાયદાકીય "મૌન"માંથી બહાર આવવું જરૂરી હોય છે.

આ રીતે, કોઈ સંભવત ન્યાયપૂર્ણ એવું તારણ કાઢી શકાય છે કે જ્યારે વિવાદિત જમીનને લગતા કાયદાકીય કેસ ઉભા કરવામાં હિન્દુ પક્ષો સફળ રહ્યા, તો મુસ્લિમ પક્ષોને પણ અમુક રીતે સક્ષમ બનાવવાની જરૂર છે, જેથી એક સમાન પરિણામની ખાતરી આપી શકાય. આથી કેન્દ્ર સરકાર અયોધ્યા અધિનિયમ હેઠળ જે પણ યોજના બનાવે છે તેના ભાગ રૂપે મસ્જિદના નિર્માણ માટે સુન્ની વકફ બોર્ડને જમીન ફાળવી આપવાની ફરજ પાડવામાં આવી છે.

પરંતુ, એ પ્રશ્ન હજી યથાવત રહે છે કે, શું આ "ન્યાય" છે? જો ખરેખર હિંદુ કેસ કાયદેસર ઉભો કરવામાં આવ્યો હોય, તો "માનવ ઇતિહાસ અને પ્રવૃત્તિની જટિલઓ"ના કયા વિશેષ પાસાએ અદાલતને સંઘ અને ઉત્તર પ્રદેશ (યુપી) સરકારને યુપી સુન્ની વકફ બોર્ડને જમીન ફાળવવાના નિર્દેશ આપવા જણાવ્યું છે?

જવાબ બહુ અઘરો નથી. અદાલતે નોંધ્યું છે કે, નિશંકપણે અને સરાજાહેર બાબરી મસ્જિદનું બે વખત અપમાન કરવામાં આવ્યું હતું: એક, 1949 માં જ્યારે તેને રાતના અંધારામાં તોડીને મૂર્તિઓને ચૂપચાપ કેન્દ્રિય ગુંબજમાં મુકી દેવામાં આવી હતી, અને બીજી વખત 1992માં જ્યારે કાર સેવકોના ટોળાએ સરાજાહેર બાબરી મસ્જિદના ગુંબજોને તોડી પાડ્યા હતા. તેમછતાં, અદાલતે આ બેમાંથી એકેય ઘટનાને મિલકતને લગતા હિન્દુ દાવાઓની કાયદેસરતાને અસરકર્તા ન ઠરાવી. હિન્દુઓના વિશ્વાસ અને માન્યતા પર તેણે પોતાનો તર્ક સ્પષ્ટ કર્યો છે કે રામ જન્મભૂમિનું સ્થળ બાબરી મસ્જિદના મધ્યસ્થ ગુંબજ હેઠળ હતું,. મુસ્લિમના એ દાવાને કોઈ વજન ન આપ્યું કે આ સ્થળ 1857 પછી પણ મસ્જિદ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતું હતું. 

તે પછી પણ કોર્ટે ન કહેવાનું પસંદ કર્યું તે એ છે કે, અમે સ્વીકારીએ છીએ કે હિન્દુ પક્ષોના મામલાને 1949 અને 1992 માં ગેરકાયદેસર કૃત્યો દ્વારા મજબૂતાઈ મળી છે, પરંતુ અમે તેમ છતાં તેનો લાભ લેવા દેશું. અમે આશા રાખીએ છીએ કે મુસ્લિમ પક્ષો અમે તેમને જે ઓફર કરી છે તેનાથી સંતુષ્ટ થશે. કારણ કે અમે 1949 અને 1992 ના ગેરકાયદેસર કૃત્યો માટે તેમને ચોક્કસ ન્યાય આપી શકતા નથી.

આ કેસમાં અદાલતના અંતિમ દિશાનિર્દેશોને ન્યાયિક સખાવતી કૃત્ય તરીકે જોઇ શકાય છે. સંપૂર્ણ ન્યાયમાં તો એ જરૂરી છે કે જમીન પર તેના નિષ્કર્ષની પડખે નહી રહેતા, કોર્ટ 1992ની ઘટનાઓના અન્યાયને ખરેખર અને ગંભિરતાપૂર્વક દૂર કરે છે. આ મામલે કોર્ટનો પોતાનો ઇતિહાસ પ્રગટ થઈ રહ્યો છે - બાબરી મસ્જિદના પોતાના આદેશો હોવા છતાં તેને બચાવવા નિષ્ફળ જવા બદલ યુપીના તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી વિરુદ્ધ કોઈ અસરકારક પગલાં ભર્યા ન હતા; મસ્જિદ તોડવાના આરોપીઓ વિરુદ્ધ ફોજદારી સુનાવણી ગોકળગાયની ગતિએ આગળ વધવાને કારણે તે સમયમર્યાદાઓ વારંવાર વધારવાની મંજૂરી આપી.

બાબરી મસ્જિદ જમીન વિવાદમાં સુપ્રીમ કોર્ટનો ચુકાદો કોઈ પણ રીતે “સંપૂર્ણ ન્યાય” નથી કે કલમ 142 હેઠળની સત્તાઓનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી હોય. તે, બહુ બહુ તો કહી શકાય કે, "અપૂર્ણ ન્યાય" અથવા, આકરા શબ્દોમાં કહીએ તો, "સંપૂર્ણ અન્યાય" છે.

Updated On : 22nd Nov, 2019

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Using ordinance to protect freedom of expression from foul speech may result in damaging decent communication.

Only an empowered regulator can help boost production and cut coal imports.

Biden’s policy of the “return to the normal” would be inadequate to decisively defeat Trumpism.

*/ */

Only a generous award by the Fifteenth Finance Commission can restore fiscal balance.

*/ */

The assessment of the new military alliance should be informed by its implications for Indian armed forces.

The fiscal stimulus is too little to have any major impact on the economy.

The new alliance is reconfigured around the prospect of democratic politics, but its realisation may face challenges.

A damning critique does not allow India to remain self-complacent on the economic and health fronts.

 

The dignity of public institutions depends on the practice of constitutional ideals.

The NDA government’s record in controlling hunger is dismal despite rising stocks of cereal.

 

Back to Top