ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ભૂખ અને કુપોષણની હાલાકી

ખાદ્ય સુરક્ષા અને ન્યુટ્રિશન સપોર્ટ માટે નક્કર નીતિઓ માટે નવેસરથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની અને તાકીદની ભાવનાની જરૂર છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

એ રાષ્ટ્રીય શરમની વાત છે કે, આઝાદી પછીના અનેક દાયકાઓ પછી પણ, આ દેશ વસ્તીના જીવન અને આરોગ્યને જોખમમાં મૂકતા ભૂખ અને કુપોષણની સમસ્યાથી પોતાને મુક્ત કરી શક્યો નથી. ખાસ કરીને બાળકો, સ્ત્રીઓ અને દુર્બળ વર્ગોમાં. આ વર્ષે પ્રકાશિત વૈશ્વિક ભૂખ સૂચકાંક (જીએચઆઈ) એ ભૂખની સમસ્યાને ઘટાડવાના સંદર્ભમાં દેશોની કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે ચાર સૂચકાંકોનો ઉપયોગ કર્યો - જેમ કે કુપોષણ, બાળ બગાડ, બાળ કુંઠીતતા અને બાળ મૃત્યુદર. આ અનુક્રમમાં ભારતને એવા દેશોમાં સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે જે ભૂખના "ગંભીર" લેવલનો અનુભવ કરી રહ્યા છે.

2030 સુધીમાં ઝીરો હંગરનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવું એ સંયુક્ત રાષ્ટ્રનું એક ટકાઉ વિકાસના લક્ષ્યોમાંનું એક છે અને તેને માટે ખાસ કરીને સરકારના દરમિયાનગીરીના કાર્યક્રમો અને નીતિઓને લગતી, નવીન અને ટકાઉ વ્યૂહરચનાની સાથે તેને ઇચ્છિત પરિણામો મેળવવા માટે દ્ઢ સંકલ્પ પણ જરૂરી છે. આ લક્ષ્યાંક પૂરા થાય તે સુનિશ્ચિત કરવા માટે જીએચઆઈ દેશભરમાં ભૂખની આકારણી કરે છે અને નકશા બનાવે છે. ભારતમાં, નેશનલ ફૂડ સિક્યુરિટી એક્ટ, 2013ની અમલવારી અને વર્ષોથી અનાજના જથ્થામાં વધારો કરવા છતાં, અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ભૂખમરો કાયમ રહ્યો છે જે પૂરતા અને પોષક આહારના મૂળભૂત અધિકારને અવગણે છે. અરે આ મામલે આપણા દક્ષિણ આફ્રિકાના પાડોશી દેશોએ ઘણી સારી કામગીરી બજાવી છે.

અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે ભારતની જીએચઆઈ સૂચક મૂલ્યો, તેની અતિ વધારે વસ્તીને કારણે, આ ક્ષેત્ર માટે સૂચક મૂલ્યો પર ભારે અસર છોડે છે. તે મુજબ, ભારતમાં, છ વર્ષ અને 23 મહિનાની વયના તમામ બાળકોમાંથી માત્ર 9.6% બાળકોને ઓછામાં ઓછો સ્વીકાર્ય આહાર આપવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, ચાઇલ્ડ વેસ્ટિંગ રેટ કે પાંચ વર્ષથી નાના બાળકોમાં ઉંચાઈના પ્રમાણમાં ઓછુ વજન ધરાવતા બાળકો, તીવ્ર કુપોષણને સૂચવે છે અને તેનો હિસ્સો 20.8% છે, જે રિપોર્ટમાં ડેટા શામેલ હતો તે દેશમાં સૌથી ઉંચો છે. બાળ કુંઠિતતા દર કે પાંચ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોમાં તેમની વયના બાળકોની સરખામણીએ ઓછી ઉંચાઇ ધરાવતા બાળકોનો હિસ્સો, જે અતિતિવ્ર કુપોષણ સૂચવે છે અને તે ખૂબ ઉંચો છે 37.9% જેટલો છે. જોકે, એક વર્ષથી બીજા વર્ષના રેન્કિંગની તુલના જીએચઆઈ સ્કોર અને સૂચક મૂલ્યોના સંદર્ભમાં કરી શકાતી નથી તે હકીકતને કારણે જીએચઆઈની ટીકા કરવામાં આવી છે. ડેટા અને પદ્ધતિના સંશોધનોના રિવિઝન ઉપરાંત, દર વર્ષે જુદા જુદા દેશોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.

જો કે, એ હકીકતથી આંખ ફેરવી શકાય તેમ નથી કે ભારતમાં બાળકોના જીવનમાં હાઇ લેવલનું કુપોષણનું જોખમ રહેલું છે અને આ હકીકતની પુષ્ટિ યુનાઇડેટ નેશન્સ ચિલ્ડ્રન્સ ફંડ(યુનિસેફ)ના રિપોર્ટ સ્ટેટ ઓફ ધ વર્લ્ડ ચિલ્ડ્રનના તારણોમાં પણ મળે છે. આ અહેવાલમાં બાળકોની તંદુરસ્તી, ખાસ કરીને કુપોષણ, એનિમિયા અને મેદસ્વીપણા સાથે અન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓની સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવામાં આવ્યું છે. તારણ એ આવ્યુ છે કે પર્યાપ્ત પોષણનો અભાવ વિશ્વભરમાં મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ હતું. તેમ છતાં ભારતમાં, પાંચ વર્ષથી નાની વયે મૃત્યુ પામતા પ્રત્યેક 1000 પૈકી બાળકોનું પ્રમાણ 37 જોવા મળ્યુ છે. અહેવાલ પ્રમાણે, સૌથી વધુ સંખ્યામાં મૃત્યુ (8,82,00) સાલ 2018માં થયા હતા જેમાંથી નવજાત શિશુ મૃત્યુ 62% થયુ હતું. આમ, કુપોષણને કારણે પાંચ વર્ષની નીચેના બાળકોમાં 69% મૃત્યુ થયાં, અને આ વય જૂથના દરેક બીજા બાળકને કુપોષણના કોઈક પ્રકારે અસર થઈ હતી. અહેવાલમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે 35% બાળકો કુંઠિતતા, 17% વેસ્ટિંગ અને 33% ઓછા વજનથી પીડાય છે. છ અને 23 મહિનાની વયના માત્ર 42% બાળકોને પૂરતું નિયમિત ભોજન મળ્યુ હતું, જ્યારે માત્ર 21% લોકોને પર્યાપ્ત વૈવિધ્યપૂર્ણ આહાર મળ્યો હતો. તદુપરાંત, રિપોર્ટમાં દર બીજી સ્ત્રી એનિમિક હોવાનું જણાયું હતું, જ્યારે 40.5% બાળકો પણ એનિમિયાની આવી જ સ્થિતિથી પીડિત હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. આરોગ્ય અને કુટુંબ કલ્યાણ મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલ કોમ્પ્રેહેન્સિવ નેશનલ ન્યુટ્રિશન સર્વે (2016-17)માં પણ બહાર આવ્યું છે કે પાંચ વર્ષથી નાના 34% બાળકો કુંઠિત, 17.3% વેસ્ટ અને 33.4% ઓછા વજનવાળા હતા.

નબળા પોષણના કારણોમાં ઘણાબધા પરિબળો ભાગ ભજવે છે, જે આંતરરાજ્ય ભૂમિકા અને આંતરરાજ્ય અસમાનતા દર્શાવે છે. આમાં ગરીબીનો વ્યાપ, અનાજ અને કઠોળની અપૂરતી પ્રાપ્યતા, આહારમાં મહત્વપૂર્ણ પોષક તત્વોની ગેરહાજરી, બિનઅસરકારક જાહેર વિતરણ વ્યવસ્થા અને અસમાન વિતરણ, ઘરની અંદર મહિલાઓની સાપેક્ષ સ્થિતિ, શુધ્ધ પાણીની પહોંચનો અભાવ અને સ્વચ્છતાનો અભાવ તેમજ આનુવંશિક અને પર્યાવરણીય કારણો શામેલ છે. જ્યારે અત્યાર સુધીની સરકારોની રાજકીય ઇચ્છાશક્તિનો અભાવ પણ તેમાનું એક પ્રમુખ કારણ છે અને હાલની સિસ્ટમો અને નીતિઓ અસરકારક રીતે પરિણામો આપવામાં અસમર્થ રહી છે. હાલની દુર્દશા આ બંને પરિબળોના સંયોજનને કારણે ઉભી થઈ છે.

હાલની નીતિઓમાં વડા પ્રધાન માતૃ વંદના યોજના, સગર્ભા અને સ્તનપાન કરાવતી માતા માટે શરતી રોકડ ટ્રાન્સફર યોજના અને પોષણ અભિયાન અને નેશનલ ન્યુટ્રિશન મિશન શામેલ છે અને તેમાં કુપોષણમાં ધરખમ ઘટાડો સુનિશ્ચિત કરીને 2022 સુધીમાં ભારતને કુપોષણ મુક્ત બનાવવાની કલ્પના સમાયેલી છે. જો કે, કુપોષણ સ્તરના ઘટાડામાં પ્રગતિના વર્તમાન દરને જોતાં, તાજેતરના સંશોધન પેપર મુજબ, આ લક્ષ્યાંક પૂરા થઈ શકે છે કે કેમ તે શંકાસ્પદ છે. તે પછી, ક્રેડિટ સુઈસ ગ્લોબલ વેલ્થ રિપોર્ટ મુજબ, તાજેતરના સમયમાં ભારત વિશ્વના સૌથી ઝડપી સંપત્તિ નિર્માતાઓ પૈકીનું એક હોવા છતા ભૂખ અને ગંભીર તીવ્ર કુપોષણને દૂર કરવામાં ભારત અસમર્થ રહ્યું છે તે શું વ્યંગ્ય નથી? આમ સરકારોએ જીવન ટકાવી રાખવા અને માનવ વિકાસને તેની યોગ્ય સંભાવના માટે સુનિશ્ચિત કરવા માટે પોષણના હસ્તક્ષેપોની જોગવાઈ માટે પૂરતુ રોકાણ કરીને વસ્તીને સુયોગ્ય ખોરાક અને પોષણની ખાતરી આપવાની સર્વોચ્ચ પ્રાધાન્યતા આપવી જોઈએ.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top