ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

આરસીઇપી વિનાની ઇકોનોમી

રિજનલ કોમ્પ્રેહેન્સિવ ઇકોનોમિક પાર્ટનરશિપમાંથી ભારતનું આગળ વધવામાં તેના બિમાર અર્થતંત્રને ઠીક કરવાની સંભાવના ઓછી જણાય છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

રિજનલ કોમ્પ્રેહેન્સિવ ઇકોનોમિક પાર્ટનરશિપ(આરસીઈપી)માંથી ભારત સરકારના નિકળી જવાના નિર્ણયનું આપણે કેવી રીતે મુલ્યાંકન કરી શકીએ? શું આ નિર્ણય એવા સામાન્ય ભારતીયોના ચૂંટણી ચુકાદાના હિસાબે છે કે જેમણે તેમના લાઇવલીહૂડ્સ પર આવા મુક્ત વેપાર કરાર (એફટીએ)ના વિપરીત પ્રભાવ અંગે આશંકા વ્યક્ત કરી છે? કે પછી, પ્રાદેશિક (આર્થિક) શ્રેષ્ઠતા અભિયાન માટે તેની બિડમાં સંભવિત રીતે વધુ પડતી આવી બહુપક્ષીય વાટાઘાટો કરવાની લાલચમાં સરકારની સ્વાયત રાજકીય ઈચ્છાશક્તિની જીત છે? અથવા, તે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ટોચનાં પ્લેયરોના રાજદ્વારી હિતો દ્વારા કરવામાં આવેલા દબાણનું પરિણામ છે? ભલે ગમે તે સંજોગો હોય, આપણે શાસક સરકારને વિશ્વ વેપારના બે-પંચમાશ ભાગને ચલાવવામાં પોતાને ટ્રેડ બ્લોકમાંથી બહાર નિકળી જવાની હિંમત બતાવવા બદલ તેને શુભેચ્છા આપવી જોઈએ. જોકે કમનસીબે, ઐતિહાસિક રંગપટ પર જોવામાં આવે તો આમાં બહાદુરીની હવા નિકળી જાય છે, કારણ કે જો આ ઉપરછલ્લા, "એક્ટ" નથી તો સરકારની પસંદગી આર્થિક એકીકરણની કોઈ સુસંગત "નીતિ" કરતાં, રાજકીય દ્રષ્ટિથી વધુ ઉભરી આવે છે.

આરસીઇપી, એશિયા-પેસીફિક ક્ષેત્રના અન્ય ઘણા પ્રાદેશિક વેપાર કરારો (આરટીએ)ની જેમ, એસોસિયેશન ઓફ સાઉથ-ઇસ્ટ એશિયન નેશન્સ (આસિયાન) પર કેન્દ્રિત છે. જોકે પાછલા દાયકા કે તેથીય આગળના સમયથી આસિયાન આ ક્ષેત્રમાં વેપાર સાથે સંબંધિત અનેક સંવાદો / વ્યૂહરચનાને દોરી રહ્યું છે, તે ડમ્પિંગ જેવા પ્રાદેશિક વેપારના નોંધપાત્ર સામાન્ય મુદ્દાઓને ધ્યાનમાં લેવામાં નિષ્ફળ ગયું છે. દાખલા તરીકે, ચીન ખાસ કરીને સિંગાપોર દ્વારા આસિયાનનો ઉપયોગ, કે જ્યાં ભારત પાસે એફટીએ અને ડબલ ટેક્સેશન એવોઇડન્સ એગ્રીમેન્ટ્સ (ડીટીએએએસ) બંને છે - તેના નીચા મૂલ્યના ઉત્પાદનોને ભારતમાં નાખવા માટેનો માર્ગ હજુ પણ અવિરત ચાલુ છે. ભારત દ્વારા સહી કરેલા મોટાભાગના એફટીએમાં "ઉત્પાદનની ઉત્પત્તિ"ની કલમ વિના, ડમ્પિંગના સ્ત્રોતને વધારવાનું મુશ્કેલ બની રહે છે. ભારતે આરસીઇપીમાં આવી કલમો માટે આગ્રહ સાથે, ભાગીદારીમાં હોવાનું આ ક્ષેત્રમાં તેની એકંદર વેપાર વ્યવસ્થા માટે મોટેભાગે અનુકૂળ રહે છે. તો શું આરસીઈપી ભારત માટે ગુમાવી દીધેલી તક છે? શું આરસીઇપીમાંથી ખસી જવાથી ઇન્ટ્રા-રિજનલ વેપારી ભાગીદાર તરીકે ભારતની શાખને અસર થશે? જો ઇન્ટ્રા-રિજનલ આર્થિક સુખાકારી માટે બહુ મહત્વનું હોય તો ભારત સરકારે તેને છોડવાને બદલે શા ગ્રુપમાં રહીને, અનુકૂળ શરતોની વાટાઘાટો કરવાનું ચાલુ ન રાખ્યું?

કોઈ એવી દલીલ કરી શકે છે કે આસિયાન, અને તેથી આસિયાનની આગેવાનીમાં આરસીઇપી ભારત માટે ન તો સહજ વેપારી ભાગીદાર બની શકે છે, કે ન તો ચીન જેવા ક્ષેત્ર સાથે ભારત ગાઢ સંબંધો સ્થાપિત કરી શકે છે, તો આપણે એ દુરંદેશી ગુમાવવી જોઈએ નહી કે આસિયાન (અને આરસીઈપી, પણ) દેશમાંના ઘણા બધા દેશો સાથે દ્વિપક્ષીય વ્યાપાર આખા ક્ષેત્ર સાથેના તેના વેપાર કરતા વધુ મહત્વના છે. મુક્ત વેપાર ક્ષેત્ર તરીકે આસિયાનનું સૈદ્ધાંતિક મહત્વથી ઉલટું, વિશ્વના વેપારમાં તેનો હિસ્સો તેના અસ્તિત્વના પાંચ દાયકા પછી પણ 7% ટકા જેટલો નજીવો રહ્યો છે, અને આસિયાનના કુલ વેપારમાં ભારતનો હિસ્સો આશરે માત્ર ૨% - 3% છે. આટલા ઓછા હિસ્સા સાથે પણ, ભારત વર્ષોથી આસિયાનનો ડાયલોગ પાર્ટનર છે અને આરસીઇપીમાં તેના સભ્યપદને ટેકો ન હોવા છતાં, તેની ભાગીદારી ચાલુ રહેવાની સંભાવના છે. બીજી તરફ, જોકે ભારતના બહાર નિકળી જવાથી આરસીઇપી વેપારનું પ્રમાણ ત્રીજા ભાગ જેટલું ઘટી જવાનો અંદાજ છે, પરંતુ ભારત સાથેના ઘણા વ્યક્તિગત આરસીઈપી સભ્ય દેશોનો દ્વિપક્ષીય વેપાર જ્યાં સુધી આવી ગોઠવણોમાં બહુપક્ષી આર્થિક કરારના વ્યવહાર ખર્ચનો લાભ મળતો રહેશે ત્યાં સુધી ચાલુ રહેશે.

બીજી બાજુ, છેલ્લી ઘડીએ સોદામાંથી બહાર નીકળવું એ હકીકતમાં ભારત સરકારનો રાજકીય માસ્ટર સ્ટ્રોક છે. તેમાં આર્થિક કાર્યક્ષમતાને બદલે આવા પ્રકારનું રાજકીય અભિયાન સમાયેલું છે, જેણે તેના સભ્ય દેશો વચ્ચેના કઠોર સંબંધો હોવા છતાં, સાઉથ એશિયન એસોસિએશન ફોર રિજનલ કો-ઓપરેશન (સાર્ક) જેવા નોન-સ્ટાર્ટર કરારોને ત્રણ દાયકાથી વધુ સમયથી જીવંત રાખ્યો છે. પ્રાદેશિક સંગઠનોમાં ભાગ લેવાના તેમના નિર્ણયના નિર્ધારક તરીકે રાજકીય કાયદેસરતા માટે એશિયન રિજનાલિઝ્મના સંવાદમાં કિનારો કરી લેવો એ પ્રાદેશિક સંગઠનોમાં ભાગ લેવાના નિર્ણય નિર્ણયની દ્દઢતા રાજકીય ઔચિત્ય તરફ દોરી જાય છે.  આવા સંગઠનોમાં ભાગ લેતા હોવા છતાં, માળખાકીય દ્રષ્ટિએ નબળા હોવા છતાં, ઉદારીકરણના પરાકાષ્ઠાના દિવસોમાં કોઈ દેશને કાયદેસરતા આપી દીધી હોય, તો પછી મોટી વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થા સંરક્ષણવાદનો આશરો લઈ રહી હોય ત્યારે, પીછેહઠથી આજે એવા જ લાભો થાય તેવી શક્યતા નથી.

ગ્લોબલ ઓડિયન્સને, આ છેલ્લી ઘડીની ચાલ એ એશિયા - પેસીફિકના સમર્થકો પ્રત્યે શાસક સરકારની અનુકૂળ મુત્સદ્દીગીરી દર્શાવે છે, જ્યારે ઘરે પાછા ફરતા તે સરકારની "જન-સામાન્યની મિત્ર"ની છબી લઈને આવે છે. તેમ છતાં, તે અર્થતંત્રમાં કેટલાક પ્લેયરો માટે રાહત આપે છે તે ફક્ત કામચલાઉ છે, કારણ કે અર્થવ્યવસ્થાની વર્તમાન માળખાકીય વિસંગતતાઓને સંબોધવાનું તેની ક્ષમતા બહાર છે. દાખલા તરીકે, અસંખ્ય નાના અને સીમાંત ડેરી ખેડુતો જે ભાગ્યે જ આગળ વધી શકતા હોય તેમને આરસીઇપીમાંથી ખસી જવાને શું લેવાદેવા કે જે તાજા દૂધમાં વેપારી-મધ્યસ્થી સ્થાનિક બજારોમાંથી ભાગ્યે જ બહાર નિકળી શકે છે? સ્થાનિક બજારોમાં મોટા (સ્થાનિક) પ્લેયરોની એકાધિકાર શક્તિ સુરક્ષિત થઈ રહી છે, ત્યારે ભારતીય ડેરી ઉત્પાદનોની આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પર્ધાત્મકતા માટે આ પગલું કંઈ બુસ્ટર સાબિત થવાનું નથી. તો, શું આ એ સરકાર નથી કે જે “ખેડુતોની આવક બમણી કરવા” (અનુકૂળ સમયસીમા બદલવા સાથે) માટે ઉચ્ચ મૂલ્યવાળી કૃષિમાં વિવિધતા લાવવાની વાત કરે છે? તો પછી, તેમણે ઉત્પાદકોના માર્કેટિંગ વિકલ્પોને સીમિત કરવાને બદલે વૈકલ્પિક બજારોમાં પ્રવેશ કરવા અને / અથવા પસંદ કરવા માટે સશક્તિકરણ માટેની નીતિઓ સક્ષમ કરવા જોઈએ નહી કે “સાવધ બહુપક્ષીયતા” ના નામે તેમના વિકલ્પોને જ દુર કરી દેવા.

અર્થશાસ્ત્ર જેટલો જ આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર પણ રાજકારણનો વિષય છે. આમ, આવા વેપાર કરારોને અમલમાં મૂકવા માટે સરકારોએ પૂરતી સાવચેતી રાખવી જોઇએ. સરકાર તેની જવાબદેહીની ભાવનાથી સાવધ તો થઈ શકે છે પરંતુ સાથે તે પોતાની જવાબદારીઓને ટાળવાની સાવધાની પણ “ડિઝાઇન” કરી શકે છે. આરસીઈપી પર આપણી શાસક સરકારના વલણની પ્રશંસા કરતી વખતે આપણા માટે આ ભેદરેખાને ધ્યાનમાં રાખવાનો આ સમય છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top