ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

સફાઈકર્મીનો અધિકાર

.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ક્લીન ઈન્ડિયા અથવા સ્વચ્છ ભારત અભિયાનના રાગ છેડવામાં આપણું ધ્યાન બે મહત્વના ઘટનાક્રમો પરથી હટવું ન જોઈએ. પ્રથમ, સફાઈકર્મીઓનું મહાત્મય તેમની પ્રતીકાત્મક ઓળખ દ્વારા હાઇ-પ્રોફાઇલ રાજકીય વ્યક્તિત્વ દ્વારા બતાવેલ સામાજિક ઉદારતાને આભારી છે. બીજી બાજુ, સફાઈકર્મીઓને ચોક્કસ પ્રકારના અધિકાર આપતો વધુ નોંધપાત્ર દાવો શામેલ છે. જો કે, કચરો ઉઠાવવાને અધિકારમાં રૂપાંતરિત કરવાના આ વિશેષ દાવા, પ્રતિકાત્મક ઓળખની મૂળભૂત પસંદગીથી અલગ પડે છે. જાહેર જીવનની વ્યક્તિઓ માટે, સફાઈકામ એ તેમના રોજિંદા સામાજિક અને ભૌતિક અસ્તિત્વનો ભાગ નથી, જ્યારે સફાઈકર્મીઓ રોજિંદા ધોરણે કચરો એકત્રિત કરવા માટે બંધાયેલા હોય છે. બીજું, સફાઈકર્મીઓએ સફાઈકામના "વ્યવસાય" માં રહેવાનું પસંદ કર્યું નથી; હકીકતમાં, તેઓ કચરો એકત્રિત કરવામાં મજબુરીના દબાણની લાગણી અનુભવે છે. આમ મજબૂરીની આ ભાવના એક સવાલ ઉભો કરે છે. જો સફાઈકામ દબાણપૂર્વકનું છે, તો પછી તેને અધિકાર તરીકે આપણે કેવી રીતે જોઇ શકીએ? આ સવાલ હેઠળ આવા હકની તાસિરની તપાસ કરવાની જરૂરિયાત રજુ કરે છે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ પૂછી શકે છે કે સફાઈકામ એ સકારાત્મક અધિકાર છે કે નકારાત્મક અધિકાર.

વ્યક્તિગત અધિકારોને સકારાત્મક તરીકે જોવામાં આવે છે, તે કેટલેક અંશે સામાજિક મહત્વ આપવા માટેનું સક્ષમ ઉપકરણ છે. આ અધિકારો બંધારણીય રૂપે માન્ય અને સંસ્થાકીય રૂપે સુરક્ષિત છે. સકારાત્મક બાબત એ કહેવાય કે તેમાં વ્યક્તિને તેમના કામ અથવા નોકરીની પસંદગી કરવા માટે તે સક્ષમ હોય. ખાસ કરીને કામના સંદર્ભમાં હકનું સ્વરૂપ, માણસના શારીરિક શ્રમ પર આધારિત છે. જો કાર્ય યોગ્ય અને ચોખ્ખુ હોય અને સ્વસ્થ રીતે કરવામાં આવે, તો તે કામદારને સમાન માનવીય મૂલ્ય અપાવવામાં મદદ કરે છે.  યોગ્ય અને ચોખ્ખા કામને સ્પર્ધાત્મક રીતે આકર્ષક હોવાના સંદર્ભમાં પણ જોઈ શકાય છે. આવું ગુણવત્તાવાળુ કામ અને નોકરીઓ ઘણા જરૂરિયાતમંદ લોકોને આકર્ષે છે જે પછી તે કામ મેળવવા માટે સ્પર્ધા કરે છે. સ્પર્ધા દ્વારા યોગ્ય કાર્ય પ્રાપ્ત કરવાથી વ્યક્તિગત મૂલ્ય અને સામાજિક મૂલ્યમાં વધારો થાય છે. આમ, યોગ્ય નોકરી માટેની સ્પર્ધા  સામાજિક મૂલ્યના ક્રમને નક્કી કરે છે. આમ, સામાજિક મૂલ્ય કામ અથવા નોકરીના ક્રમ પર આધારિત છે. એમ કહી શકાય કે વર્તમાન દિવસોમાં, કોર્પોરેટ અથવા સરકારી ક્ષેત્રોમાં મળતી નોકરીઓ પ્રમાણમાં ઉંચો સામાજિક દરજ્જો ભોગવે છે. આમ, આવી પરિસ્થિતિઓ કામના અધિકારની સકારાત્મક રચના માટેના મેદાન પુરૂ પાડે છે. શું સફાઇકર્મીઓ ઉપરોક્ત પરિસ્થિતિમાં તેમના અધિકારનો ઉપયોગ કરે છે? આનો ચોક્કસ જવાબ આપી શકાતો નથી. તેના ત્રણ કારણો છે.

પ્રથમ, તે સામાન્ય માન્યતા પ્રમાણે, સફાઈકર્મીઓ પોતાની જાત અને સમાજ બંને રીતે આ કામને સામાજિક રીતે કલંક રૂપ અને વ્યક્તિગત રૂપે કામના નૈતિક દબાણવાળા સ્વરૂપ તરીકે સ્વિકારે છે. નાગરિક સમાજના સામાન્ય સભ્યો કે જેમનો કચરો સફાઇકર્મીઓ ઉપાડે છે, તે તેમને અણગમાની કે શકની નજરથી જુએ છે. વધુ ગંભીર રીતે કહીએ તો, અણગમા સાથેનું સફાઇકામ નૈતિક રીતે દબાણ સાથે સંકળાયેલું છે. આ પ્રકારની કામની પ્રકૃતિ કચરાપેટી પાસે જતા પહેલા સફાઇકર્મીને મનુષ્ય કરતાં નીચલી કક્ષાની અનુભૂતિ કરાવે છે. ભંગાર કે કચરાને ઉપાડતા સફાઇકર્મીઓનો માનવીય મૂલ્યમાં આ કામ વધારો કરતું નથી કે નથી તે સફાઇકર્મીઓને "પ્રતિષ્ઠા" અપાવતું. સફાઇકામમાં સામાજિક મૂલ્ય પણ હોતું નથી. બીજું, સફાઇકામ અથવા કચરો એકત્રિત કરવાનો અધિકાર, "જ્ઞાનાત્મક અવરોધ" તરીકે ઓળખવામાં આવે છે તેની તરફ દોરી જાય છે, જે જીવનના અન્ય મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં અસમાનતાને ધ્યાનમાં લેવામાં નિષ્ફળ રહેલ વ્યક્તિની નૈતિક ક્ષમતાના નુકસાનને સૂચવે છે. તેમ છતા જે લોકો સફાઇકામને અધિકારોની બાબત માને છે, તેમના જીવનના અન્ય મહત્વપૂર્ણ ક્ષેત્રોમાં વધુ અસમાનતા અને વધુ અમાનવીયતા ભરેલી પરિસ્થિતિઓ સ્થાન મેળવે છે. સફાઇકર્મીઓ જુદી જુદી જગ્યાએ, મોટાભાગે ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહે છે અને અસ્પૃશ્યતાની આ લાગણી કામના સ્થળે પણ ચાલુ રહે છે. જ્યાં તેની ચેતના ભીના કચરામાંથી સૂકાને અલગ કરવાના મજૂરીકામ સાથે ભળી જાય છે.

સફાઇકામનો અધિકાર પાસેથી અલગાવની આ વ્યાપક તાસિરનો જવાબ મળતો નથી, જે સફાઇકર્મીઓમાં સામાજિક લાંછનની ભાવનાને વધુ તીવ્ર બનાવે છે. ત્રીજું, રેગપીકિંગનો અધિકાર વધુ યોગ્ય વિકલ્પ શોધવાની જરૂરિયાતને દૂર કરે છે. જો કે, તે બાબત પણ સાચી છે કે ઘણાં સફાઇકર્મીઓ પોતાને કચરાપેટીમાં ધકેલી દે છે કારણ કે તેમની પાસે આજે સુઘડ નોકરીઓ માટેનાં વિકલ્પો ઉપલબ્ધ નથી. હકીકતમાં, રેગપીકિંગના હક અંગેના દાવાની ઉત્પત્તિ સંપૂર્ણ તકલીફની પરિસ્થિતિમાં થાય છે જ્યાં સફાઇકર્મીઓ પોતાની પાસેથી બીજાઓ દ્વારા સફાઇનું કામ પણ જતુ રહેવોનો ડર અનુભવે છે અને તેમાંથી આ પ્રકારનો અધિકાર જન્મે છે. સફાઈકામને અધિકાર ગણવાની જે કોઈ મજબુરી હોય, તેમણે ચોખ્ખા અને સુઘડ કામ કરવા માટે પ્રોત્સાહન આપવું પડશે, સ્પર્ધાત્મક અને આકર્ષક કામના સકારાત્મક હકના વાહક બનાવવા પડશે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top