ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

મર્જર મેનિયાથી આગળ

શું ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં હજુ પણ નાનકડી ખુબસુરતી બચી છે?

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

પાછલા દોઢ દાયકામાં, ભારતે જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો (પીએસબી)ના અનેક મહત્વપૂર્ણ મર્જરની ઘોષણાઓ થઈ છે, પરંતુ હાલના સમયમાં ખાસ કરીને, એપ્રિલ અને ઓtગસ્ટ 2019 વચ્ચે આવા મર્જરનું આવર્તન અભૂતપૂર્વ છે. એપ્રિલ 2019 થી અમલી બનતા વિજયા બેંક અને દેના બેંકનું બેંક ઓફ બરોડામાં મર્જર થયા પછી નાણા પ્રધાને વધુ ચાર મર્જર જાહેર કર્યા છે: ઓરિએન્ટલ બેંક ઓફ કોમર્સ અને યુનાઇટેડ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાનું પંજાબ નેશનલ બેંક (પીએનબી) સાથે, કેનેરા બેંક સાથે સિન્ડિકેટ બેંક, આંધ્ર બેંક અને કોર્પોરેશન બેંકનું યુનિયન બેન્ક ઓફ ઇન્ડિયા (યુબીઆઈ) સાથે, અને ઈન્ડિયન બેંકનું અલ્હાબાદ બેંક સાથે વિલીકરણની જાહેરાતો કરવામાં આવી છે. આ વિલિનીકરણથી આ દેશમાં જાહેર ક્ષેત્રોની બેંકની સંખ્યા લગભગ અડધા જેટલી ઘટી જશે, અને સાથે તેનાથી મર્જ થયેલ કંપનીઓના સરેરાશ કદમાં વધારો થશે. હાલ પૂરતું, મર્જ થયેલ પી.એન.બી. તેના વર્તમાન કદથી દોઢ ગણી વધારે થશે, જ્યારે કેનરા બેંક અને યુબીઆઈ બંને તેમના કદમાં બમણા થશે. પરંતુ, શું આ પરિમાણ ખરેખર ભારતીય જાહેર ક્ષેત્રની બેંકોની ક્ષીણ ક્ષમતાને પુનર્સ્થાપિત કરી શકે છે?

પ્રથમ સ્થાને, પ્રયોગમૂલક પુરાવાઓ બેંકોના કદ અને અસરકારકતાની ક્ષમતાના સંબંધને ધ્યાનમાં રાખીને વધુ અસ્પષ્ટ છે, ખાસ કરીને 10 અબજ ડોલર અથવા તેથી વધુની મિલકતોમાં થ્રેશોલ્ડ સાઇઝ લિમિટથી આગળ, તેમાં તે સ્કેલની આવશ્યક અર્થવ્યવસ્થા પ્રાપ્ત થઈ શકે છે. આ મોટા કદનો અર્થ એ નથી કે ખાનગી ક્ષેત્રની બેંકોને કદમાં પાછળ છોડી દઈને ભારતમાં ચોક્કસ પીએસબી દ્વારા પહેલેથી સારી કામગીરીનું પ્રદર્શન કરવામાં આવ્યું છે. જો કે, પાછળથી તેમની સંપત્તિના બજાર મૂલ્યની તુલના કરવાની વાત આવે ત્યારે તેઓ સંઘર્ષ કરતી જોવા મળે છે. આનો એક ઉમદા દાખલો જોઈએ તો, વર્તમાન સરકારના પાછલા કાર્યકાળ દરમિયાન, 2017માં સ્ટેટ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (એસબીઆઇ)ના એકીકકરણનો છે. 52 લાખ કરોડના બિઝનેસ અને બજારમાં લગભગ 22% હિસ્સો હોવા છતાં, એસબીઆઈની બુક વેલ્યુની કિંમત એચડીએફસી બેન્કના લગભગ એક તૃતીયાંશ છે, જ્યારે એચડીએફસીનો બિઝનેસ અને બજારનો હિસ્સો એસબીઆઈ કરતા લગભગ ત્રીજા ભાગનો કે એથીય ઓછો છે.

જો કે, જો "કાર્યક્ષમતા" નો અર્થ ફક્ત ઓપરેશનલ તત્પરતા પુરતો જ મર્યાદિત હોય, તો મર્જર તેને વિવિધ સંજોગોમાં તેની ખાતરી આપી શકે છે. પ્રથમ, ઓછી સંખ્યામાં બેંકો સમગ્ર બેંકોમાં ઝડપી નિર્ણય લેવા સક્ષમ બનશે. અલબત્ત, પીએસબીની અનેકવિધતામાં વરિષ્ઠ બેંકિંગ કર્મચારીઓની નિમણૂંકમાં નાણા મંત્રાલય પરનું બંધનકારક દબાણ ઘટાડી શકાય છે. એ જ રીતે, સંકલનમાં નિષ્ફળતાની ઘટનાઓ કે જે વિભાજીત બેંકિંગ ક્ષેત્રને સામાન્ય રીતે નોન-પરફોર્મિંગ એસેટ્સ (એનપીએ) જેવી સમસ્યાઓનો સામનો કરતા અટકાવે છે. પરંતુ, આવી વિધેયાત્મક અસર ખરેખર (ઓપરેશનલ) ખર્ચ બચત માટે કારગત હોવા વિશે શંકા પેદા કરે છે, ખાસ કરીને નાણા મંત્રી દ્વારા આપવામાં આવેલી એ બાંહેધરીના સંદર્ભમાં કે, શાખાના રેશનલાઇઝેશનનને પણ કોઈ છૂટછાટ આપવામાં નહીં આવે. હજુ તે સ્પષ્ટ નથી કે સ્ટાફના રિડેપ્લોયમેન્ટ અને રિટેનમેન્ટના બોજાની અર્થવ્યવસ્થા કેવી અસર પડશે.

બેંકિંગ ભાષામાં, કાર્યક્ષમતા બેંકના સંસાધનોને આવકમાં રૂપાંતરિત કરવાની બેંકની ક્ષમતાને માપે છે. આ પરિદ્દશ્યમાં, એ યાદ રહે કે પીએસબીની અક્ષમતા તેમના કદ કરતાં તેમની ધિરાણની વ્યૂહરચના અને વ્યવહાર સાથે વધુ સંબંધિત છે, ખાસ કરીને કોર્પોરેટ્સમાં. જ્યારે એકત્રીકરણ મર્જ થયેલ બેંકોને સંભવિતપણે મોટી માત્રામાં ભંડોળ પૂરું પાડવામાં સક્ષમ કરી શકે છે, અને તેથી તેમની બાર્ગેનિંગ સ્થિતિમાં સુધારો કરી શકે છે અને કોર્પોરેટ્સના કિંમત નિર્ધારણની શક્તિમાં સુધારો કરી શકે છે, ત્યારે થોડી મોટી બેન્કો હોવાને કારણે ઉદ્દભવતા પ્રણાલીગત જોખમોને સંપૂર્ણપણે નકારી ન શકાય. ઐતિહાસિક રીતે, ભારતમાં પીએસબીએ મોટા ઉદ્યોગો અને કોર્પોરેટરો માટે ધિરાણ પૂર્વગ્રહ દર્શાવ્યો છે. મર્જર સાથે આ વલણ બદલાશે તેવી સંભાવના ઓછી છે. તેનાથી ઉલટું, તેમની આર્થિક સ્થિતિને મજબૂત કરવા માટે વધુ કોર્પોરેટ ક્રેડિટ માટે દબાણ કરવા માટે તેમની (અપેક્ષિત) પ્રાઇસિંગ પાવરનો ઉપયોગ કરીને કન્સોલિડેટેડ સંસ્થાઓ સાથે તેને મજબૂત બનાવવામાં આવી શકે છે. જો કે, આ એક જોખમી દરખાસ્ત છે જે કોર્પોરેટ સેક્ટરના કથળતી નાણાકીય તબિયતને ધ્યાનમાં રાખીને કરવામાં આવી છે, જે દેશમાં ખરાબ ઋણ સંકટને વધુ ઘેરૂ બનાવવા માટે તૈયાર થયું છે. આમ, સંચાલકીય ક્ષમતાની હાઇ ડિગ્રી અને આર્થિક રીતે મજબૂત મર્જ કરતી કંપનીઓની અવેજીમાં, મર્જરને સફળ બનાવવું એ ઝાંઝવાના જળ જેવું જણાય છે.  

પરંતુ, શું સરકાર બેન્કિંગ ક્ષેત્રના પરિવર્તનના પરિપ્રેક્ષ્યથી મર્જરની “સફળતા” માટે ઉત્સુક છે? અથવા જ્યારે સુધારણા માટેના મુદ્દાઓ વણઉકેલ્યા રહે છે ત્યારે શું આ "સફળતા" એ "સુધારાઓના ચશ્મા" ચડાવવા પુરતી મર્યાદિત છે? શંકા સામાન્ય રીતે એ અનુભવાય છે કે મર્જર યોગ્ય રીતે હાથ ધરાયુ નથી. ન તો તેની સમયરેખાની દ્રષ્ટિએ કે ન તો તેના સ્વરુપની દ્રષ્ટિએ. તેના પ્રભાવ વિશે ઉભા થયેલા વિવિધ પ્રશ્નો પૈકી, એક મૂળભૂત એ છે કે: જ્યારે આપણે હાલની (પ્રમાણમાં નાનાની) સંસ્થાઓને પણ સમજદારીપૂર્વક મેનેજ કરી શકતા નથી ત્યારે આપણને મોટી બેંકોની શી જરૂર છે? યાદ કરો કે ખરાબ ઋણ ક્રાઇસિસની વર્ષા પીએસબીના સંચાલકીય બોર્ડના નાક હેઠળ થઈ હતી. જો મેનેજમેન્ટ્સ અસ્કયામતોના હાલના સ્તરનું પર્ફોર્મન્સ આપવા માટે સક્ષમ ન હોય તો તેઓ વધુ મોટી અને વધુ જટિલ સંસ્થાની સફળતાની કેવી રીતે દરખાસ્ત કરી શકે છે?

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top