ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

સુકો વર્તમાન, સુકુ ભવિષ્ય?

પાણીની કટોકટી વધુ ઘેરી બનતા, સરકારે જળ વ્યવસ્થાપનમાં સમજદારીનો ઉપયોગ કરવાની જરૂર છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

મોડો પણ વરસાદ આવ્યો અને એ દેશના ઘણા બધા ભાગોમાં સેંકડોના જીવ લેનારી ગરમીના કહેરમાંથી રાહત મળી છે અને કટોકટીની સ્થિતિને વધારતી પાણીની અછતમાંથી રાહત મળી છે. ચેન્નઈ અને રાંચી જેવા શહેરોમાં તળાવો અને જળાશયો સુકાઈ ગયા છે અને લોકોને રોજિંદી જરૂરિયાતો માટે પાણીની જરૂર પડે છે તેથી, પાણીની અછતને લઈને હિંસક અથડામણો, આપત્તિ અને હતાશાની સ્થિતિ પેદા થઈ છે, જો કે, આ શહેરો પુરતી જ પાણીની અછત છે એવું નથી, દેશના મોટા ભાગનાં વિસ્તારોમાં દુકાળ જેવી સ્થિતિ છે.

ચોમાસું લંબાયું કે ઓછો વરસાદ પડ્યો એ તેનું એકમાત્ર કારણ નથી. દુષ્કાળની અસર વધુ તીવ્ર અનુભવાયુ તેનું કારણ બહુ ઉંડે સુધી ખોદ્યા પછી થોડું અમથું પણ પાણી મળતું નથી. મહારાષ્ટ્રના નાસિક જીલ્લાના બારડે-ચી-વાડીમાં મહિલાઓ તેમના જીવના જોખમે 60 ફુટ નીચે કૂવામાં ઉતરે છે અને પોતાના પરિવાર માટે વાટકે વાટકે પાણી એકઠું કરે છે. ભારત એ એવો દેશ છે જેના ભૂગર્ભજળના ઉંડા ઉતરવાના દરને અન્ય કોઈ દેશ સાથે સરખાવી શકાય તેમ નથી. આ દેશ ભૂગર્ભજળને લોકહિત સાથે જોડવામાં નિષ્ફળ ગયો છે. જ્યારે ખડગપુરના એક અભ્યાસ અનુસાર, મોટાભાગનો દેશ પાણીના બગાડના સંદર્ભમાં "તેના માપથી ઘણો આગળ નિકળી ગયો છે", એકકાળે પૂર્વીય ભારત "જળ સમૃદ્ધ" તરીકે ઓળખાતો હતો તે ભવિષ્યમાં "ભૂગર્ભજળના દુકાળ" તરીકે ઓળખાશે. ચોક્કસપણે, પાણીની અછતને એક ચોક્કસ ઉદાહરણ કે સમસ્યા તરીકે માની શકાય તેમ નથી. તે એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં પાણીની અછતને રોકવા માટે જરૂરી પગલાઓ નહી ભરવાના કારણે સ્થિતિ પાણીની તંગી તરફ દોરી ગઈ છે.

પાણીની તંગી લિંગ, જાતિ અને પ્રદેશની અસમાનતાને ફરીથી મજબુત કરે છે. પાણીની વ્યવસ્થા કરવાની જવાબદારી મહિલાઓના માથે નાખવામાં આવી છે ત્યારે પાણીની કટોકટીની પરિસ્થિતિઓમાં, તે મહારાષ્ટ્રના થાણે જીલ્લાના ડેંગનમાલ ગામમાં નોંધાયેલી પ્રવૃત્તિઓ તરફ દોરી જાય છે. જ્યાં દિવસ દરમિયાન પાણી ભરી લાવવા માટે "જળ પત્નીઓ" અથવા "પાનીવાલી બાઇ" મેળવવાના એકમાત્ર હેતુને લઈને અહીં પુરૂષો બીજા અને ત્રીજા લગ્ન કરે છે. વક્રતા વળી એ છે કે આવા ગામો નદીઓ અને ડેમોની નજીક છે, પરંતુ પાણીના પુરવઠાને મુંબઈ તરફ વાળવામાં આવ્યો હોવાથી મહિલાઓને પાણી મેળવવા માટે દુરસુદુર જવું પડે છે અને તેના પરિવારમાં પાણીનો ઉપયોગ કરવાનું તો તેમના પોતાના ભાગે છેક છેલ્લે આવે છે.

પાણીની પ્રાપ્યતા વધુને વધુ ઘટતી જાય છે અને ખર્ચ અને લાભાર્થીઓની આકારણી કરવામાં બજાર મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવે છે, સગવડતાવાળા પાણીના વપરાશને નિયંત્રિત કરવા માટે વધુ માર્ગો શોધી કાઢે છે. પાણીના વિતરણમાં અસમાનતા અને પાણીની ન્યાયિક રીતે વહેંચવામાં નિષ્ફળતા જ જોવા મળે છે. દિલ્હી અને મુંબઈ જેવા મહાનગરોમાં પાણી મેળવવું એ આવક અને સામાજિક સ્થિતિ પર આધારીત બની ગયું છે. ચેન્નાઇ જેવી કટોકટીની પરિસ્થિતિઓમાં, એપાર્ટમેન્ટ ઇમારતો દરરોજ ત્રણ કે ચાર ટેંકરો વેચાતું પાણી મેળવી શકે છે જ્યારે ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારો તેમ નથી કરી શકતા. ગ્રામીણ પરિવારોમાં, ફક્ત 18% લોકોને પાઇપ દ્વારા પાણી મળે છે. નાના ખેડૂતોની સ્થિતિ વધુ ખરાબ થાય છે અને દુષ્કાળની પરિસ્થિતિઓમાં તેમનો જીવ જાય છે કે તેમને સ્થળાંતર કરવાની ફરજ પડે છે. મહારાષ્ટ્રના મરાઠવાડામાં, ઉત્તર પ્રદેશના બુંદેલખંડમાં અને મધ્યપ્રદેશના, અને ઉત્તરાખંડના પર્વતીય પ્રદેશોમાં પણ ઘણાં સુકા ગામડાઓ રણપ્રદેશ બની ગયા છે.

ભારતના શહેરો માટે દૂરના સ્થળોએથી પાણી લાવવાનો ખર્ચ ઘણો વધ્યો છે અને પાણી લાવવામાં ઘટ પણ વધી છે. તેઓએ જળાશય જેવા માળખાની જાળવણીને અવગણ્યું છે. એકલા ચેન્નાઇ 350થી વધુ તળાવો ગાયબ થયા છે. શહેરોના વિસ્તરણમાં પાણી મેળવવાનો હિસ્સાબ ધ્યાને લેવાતો નથી અને વરસાદી પાણીના સંગ્રહ અને ફરીથી વપરાશ, પુનઃઉપયોગ અને ખરાબ પાણીના ઉપચાર માટે જોગવાઈઓનું પાલન કરવામાં નિષ્ફળ જાય છે. રિયલ એસ્ટેટમાં ઉછાળાએ ટેન્કર લોબીને પ્રોત્સાહન આપ્યું છે અને જળાશયો અને ગ્રીન કવરનો ભોગ લઈને પાણીના નિષ્કર્ષણમાં વધારો કર્યો છે. જળાશયો સમતળ કર્યા બાદ "જમીન" પર અતિક્રમણથી પાણીનો સંગ્રહ ઘટ્યો છે અને પૂરની સ્થિતિમાં વધારો કર્યો છે.

શહેરો અને ઉદ્યોગો દ્વારા છોડવામાં આવતા પાણીની ગુણવત્તા તેમના માટે કોઈ ચિંતાનો વિષય નથી. નીતિ આયોગના રિપોર્ટ પ્રમાણે, આ પ્રકારના અભિગમને લીધે, દેશનો 70% જેટલો પાણી પુરવઠો દૂષિત થાય છે અને તેનાથી વર્ષમાં અંદાજે બે લાખ લોકોના મોત થાય છે. મોટાભાગના ખેતરોમાં શહેરોની નજીકના ખેડૂતો નકામા ગંદાપાણી કે જેમાં ભારે ધાતુ અને ઝેરી રસાયણોનો સમાવેશ થાય છે, તેનો ઉપયોગ કરીને ખેતી કરે છે અને લોકોના આરોગ્ય સાથે ચેડા કરે છે.

અન્ય આગાહીઓ સાથે નીતિ આયોગના મત પ્રમાણે, હાલની પાણીની કટોકટીએ કેપ ટાઉનની "ડે ઝીરો" સ્થિતિ તરફ ગતી કરી રહી છે. જો કે, આવા અંદાજો પણ ગભરાટની પરિસ્થિતિ નિર્માણ કરે છે અને પરિસ્થિતિને વધુ ખરાબ કરતા "ઉકેલો" માટે દબાણ કરે છે. હાલના હાઈડ્રો પ્રોજેક્ટ્સની નબળા કામગીરીથી અવગત હોવા છતાં નદીઓના આંતરિક જોડાણને કારણે આપત્તિ અને ઘર્ષણોમાં વધારો થશે. વકરી રહેલી પાણીની કટોકટી અને તેની સાથે સંકળાયેલી ખોરાક અને સ્વાસ્થ્યની અસલામતીને ધ્યાનમાં રાખીને, પાણીના અસરકારક સંચાલન માટે સમજદારીનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે.

આ એવી પરિસ્થિતિ છે જે ભાવિને બદલી શકે છે. જોકે આ સમય ઓછા પાણીવાળા પાક અને જીવનશૈલી, પાણીના સંગ્રહ અને ઉપયોગના નિયમન તરફ આગળ વધવાનો છે. વપરાશમાં અસમાનતા અને તેની વપરાશની વાસ્તવિક માહિતીને ધ્યાનમાં લે તેવી પોલીસીની જરૂર છે. માત્ર એન્જિનિયરિંગ અને તકનીકી ઉપાયોની જગ્યાએ, ક્યાંક એવી સ્વીકૃતિની પણ આવશ્યકતા છે કે તંદુરસ્ત અને કુદરતી સ્થિતિમાં જળાશયોમાં પર્યાવરણિય સંકટની તીવ્રતા ધટાડવાની ક્ષમતા છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top