ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

રમૂજ સાથે ટીકા

જો દરેક વ્યક્તિ પાવરફૂલ પર હસે, તો તે પાવરફૂલ રહેશે?

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

પત્રકાર પ્રશાંત કનોજિયાને તાજેતરમાં રમૂજ કરવા બદલ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. તેમનો અપરાધ એ છે કે તેણે સોશિયલ મીડિયા પર શેર કરેલ પોસ્ટ દ્વારા યોગી આદિત્યનાથ સામે રમૂજ કરી હતી. કનોજિયાના કેસની સરખામણી તાજેતરના અન્ય એક કેસમાં કરવામાં આવી જેમાં ભારતીય જનતા પક્ષના કાર્યકાર પ્રિયંકા શર્મા દ્વારા મમતા બેનરજીની રમૂજને શેર કરવા બદલ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.

ધરપકડ પછી, આ મુદ્દો પ્રેસ ફ્રીડમનો મુદ્દો બની ગયો કારણ કે બે અન્ય પત્રકારો, એશીકા સિંહ અને અનુજ શુક્લાની પણ કનોજિયાની ટિપ્પણીના સમર્થનમાં વિડિયો ક્લિપને પ્રસારિત કરવા બદલ ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આ કેસના સંબંધમાં ત્રણ અન્ય લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. આ ગેરબંધારણીય ધરપકડને કારણે પત્રકારોને તાત્કાલિક છોડી દેવાની માગણી કરવા માટે પત્રકાર સમુદાય શેરીઓમાં આવી ગયો.

ઉત્તર પ્રદેશ પોલીસ દ્વારા કનોજિયા સામે કેસ ઊભો કરવા કરવામાં આવેલો સુઓમોટોમાં, ભારતીય દંડ સંહિતાની કલમ 500 (ફોજદારી બદનક્ષી) અને માહિતી અને તકનીકી અધિનિયમની કલમ 66નો આધાર લેવાયો હતો. પાછળથી તેમાં સેક્શન 505 હેઠળ જાહેર જનતાને ગેરમાર્ગે દોરવાનો આરોપ પાછળથી ઉમેરાયો હતો. આ કેસમાં લખનૌ પોલીસ દ્વારા દાખવવામાં આવેલી અદ્દભુત ત્વરાને જોતા એવું લાગે છે કે સત્તાધારીઓની ટીકા કરવાનો કોઈ વ્યક્તિ પાસે હવે અધિકાર નથી. જો કે, સુપ્રીમ કોર્ટે વાણી સ્વાતંત્ર્યના હકને એમ કહીને જાળવી રાખ્યો છે કે વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતાને કોઈ પણ ભોગે દાબી શકાશે નહીં. આમ કોર્ટના નિર્ણયથી કનોજિયા મુક્ત થયા છે.

લોકો દ્વારા સત્તાધારીઓને મજાકનું પાત્ર બનાવતા કિસ્સાઓ પહેલેથી ચાલ્યા આવે છે અને કનોજિયા અને શર્માનો કેસ તેમાં તાજેતરનો ઉમેરો માત્ર છે. અગાઉ, માત્ર કાર્ટૂનિસ્ટ અને હાસ્ય કલાકારો સત્તાધારીઓની મજાક ઉડાવવાનો આનંદ મેળવતા હતા. હવે, સોશિયલ મીડિયા આવતા સત્તાની મજાક ઉડાવતી સામગ્રીને માત્ર શેર કરવાની જ રહે છે. 2016માં, ફેસબુક પર વાંધાજનક સામગ્રી શેર કરવા બદલ ભોપાલમાં એક કિશોરની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. જો કોઈ સામાન્ય નાગરિક સોશિયલ મીડિયા પર રાજકીય નેતાઓને આરોપીના કઠેડામાં ઉભા કરતી રમુજીને શેર કરે તો તે તેમની વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા અને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાનો ઉપયોગ કરે છે, જે તેમની અસંમતિ દર્શાવવાનો એક માર્ગ છે. આને ધ્યાનમાં રાખીને સત્તાધારીઓ સાચા હોય તો તેમણે આવા મજાક કરનારાઓ તરફથી આવા પ્રતિસાદને શા માટે હવા આપવી જોઈએ?

હાસ્યને સમગ્ર વિશ્વભરના ઇતિહાસમાં શક્તિશાળી માનવામાં આવ્યું છે. હેન્સ ક્રિશ્ચિયન એન્ડરસનની ધ એમ્પેરર્સ ન્યૂ ક્લોથ્સમાં લખ્યા પ્રમાણે, સમ્રાટને હસવું જોઈએ નહીં, કારણ કે તે હાસ્યથી ઉપર છે. ઉપહાસ સામે સત્તા રોગપ્રતિકારક શક્તિનો ઉપયોગ કરી શકે છે. સત્તાધારી લોકો હાસ્યથી ડરતા હોય છે કારણ કે તે ભ્રમ ઉઘાડા પાડી દે છે. હ્યુમર હેતુઓ અને હકીકતો વચ્ચેના તફાવતને છતા કરી દે છે. રમૂજની આ તાકાત કળી શકાય તેમ નથી અને તે સત્તાધારીઓને નીચે લાવી દેવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

એવું કહેવામાં આવ્યું કે, હાસ્ય એ બેધારી તલવાર છે. જો સત્તાધારીને ગબડાવવા માટે રમૂજનો ઉપયોગ થાય તો તે સામે દમિત લોકોને વધુ અસહાય બનાવવાનું પણ કાર્ય કરે છે. ઐતિહાસિક રીતે, રમૂજ પર સત્તાધારીઓનો એકાધિકાર રહ્યો છે. સત્તા વંચિત લોકો વિરુદ્ધની રમૂજ તે સ્ટિરિયોટાઇપમાં તબદિલ ન થઈ જાય ત્યાં સુધી દોહરાવવામાં આવે છે. નાઝી જર્મનીમાં યહૂદીઓનું ચિત્રણ અથવા અંગ્રેજી શાસન દરમિયાન ભારતમા "બાયલા બંગાળી" અથવા "ઘાતકી ગોરખા"ની રમૂજનું ચિત્રણ કરાયું, રમૂજનો ઉપયોગ કરાયો અને ગૌરવને દાબવા અને તેને વધુ ઘટાડવા તેનો ઉપયોગ કરાયો. આ રીતે ઉપયોગમાં લેવાનો તેનો સોશિયલ હેતુ શરમ ઉભો કરવાનો છે. તેથી રમૂજ વર્તણૂંકને જોડીને શરમજનકમાં ખપાવવા માટેનું એક શક્તિશાળી સાધન બની શકે છે.

તેથી, મજાકની રાજનીતિને સમજવાની હંમેશા જરૂર રહે છે. કનોજિયાએ સ્પષ્ટપણે આદિત્યનાથના પ્રેમનો દાવો કરતી દુ:ખી સ્ત્રીનો વિડિઓ પોસ્ટ કર્યો હતો, જેના આધારે તેણે આદિત્યનાથ તરફે રમૂજનું દિગ્દર્શન કર્યું હતું. આવા વિડિઓ આખરે તો મહિલાના ભોગે હાસ્ય ઉત્પન્ન કરી શકે છે. આનાથી કનોજિયાનો ઘણા મતભેદો પર ટીકા કરવાનો પ્રયાસ ઘાતકી ઠર્યો છે, કારણ કે તેમાં મહિલાની સ્થિતિ વધારે ખરાબ થાય છે. જો કોઈ પ્રકારના દમનની ટીકા કરવા માટે અન્ય પ્રકારના દમનનો આસરો લેવામાં આવે તો તે ટીકાકાર ગેરકાયદેસર બને છે. પોતાના રાજકીય હેતુને સિદ્ધ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાયેલી કનોજિયાની ટિપ્પણી અશોભનિય હોવાથી મહિલાની તકલીફમાં વધારો થઈ શકે છે. તેને કહેવાનો અધિકાર હોવા છતાં, તે સંવેદનશીલ રીતે રમૂજનો ઉપયોગ કરવાની જવાબદારીથી તે છૂટી શકે નહી.

ત્યારબાદ લખનૌ પોલીસે કનોજિયાની ટિપ્પણીમાં અયોગ્ય પ્રતિક્રિયા એટલે આપી કે તે રમૂજની તાકાતને ઓળખતી હતી? આમ છતાં, આજે રાજકીય વાર્તાલાપમાં ટીકાકાર માટે આજે મર્યાદિત જગ્યા છે. તેમાં વધુ સંકોચન સાથે સત્તાધારીઓનું દમનકારી માળખું જ વધુ મજબુત બનશે. આ સમસ્યાને અવગણવાનો એક રસ્તો વાણી સ્વાતંત્ર્યના ઉપભોક્તાઓ માટે રમૂજને વ્યૂહાત્મક રીતે કાર્યરત કરવાનો છે, જે સત્તાની તાકાતને ઠંડકપૂર્વક ઢીલી કરી શકે છે. 1997માં, સ્ટીવન પિંકરે રમૂજની શક્તિને એમ કહીને પહેચાણી હતી કે: "જ્યારે છુટાછવાઈ ફટાકડીઓ પરમાણુ સાંકળ જેમ કામ કરે છે ત્યારે લોકો તેમાં ઉંચા લક્ષ્યાંક જેવી સમાનતા નોંધે છે. એકલ ઇન્સ્યુલરને જોખમ ઉભુ થશે પરંતુ તેનો સમુહ હશે તો સલામત રહેશે. એકલી લાકડી તુટી જશે પરંતુ ભારી તુટશે નહી તેમ."

જો રમૂજ બહુ ચેપી હોય, તો તેનાથી સત્તાધારીઓનું પતન થઈ શકે?

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top