ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

જવાબદારી સાથે પરમાણુ શસ્ત્રો સંભાળવા

પરમાણુ હથિયારો પર બિનજરૂરી ચૂંટણી શોરબકોર માત્ર એકબીજાને ગલગલીયા કરાવતી ભ્રમણા તરફ દોરી જવા સિવાય કશુ નથી.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

મીડિયામાં નોંધાયેલા એક અહેવાલમાં, વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ રાજસ્થાનની એક ચૂંટણી સભામાં ભારતના પરમાણુ હથિયારો વિશે કરેલી ટિપ્પણી અનૌપચારિક અને નકામી કહી શકાય એવું લાગે છે. અહેવાલ પ્રમાણે તેમણે સભાને પૂછ્યુ કે, "શું પરમાણુ બોમ્બ આપણે દિવાળી માટે રાખ્યા છે?" આ પ્રકારની અભિવ્યક્તિ તેના પુરોગામી દ્વારા પરમાણુ હથિયારો ઉપરના પ્રશ્ન દ્વારા બતાવવામાં આવેલા પરિઘ અને સંયમથી ઘણી આગળ નિકળી ગઈ છે. મોદીનો ગૌરવપૂર્ણ અણુ હુંકાર તેમના રાજકીય વ્યક્તિત્વ અને નીતિ સાહસિકતાને અનુસંધાને હોવા છતાં, તે એક પરિપક્વ અને જવાબદાર પરમાણુ રાજ્ય તરીકે ભારતની છબી પરનો ગોબો દર્શાવે છે.

ભારતે 1974માં ન્યૂનતમ ન્યુક્લિયર ડિટરન્સ ક્ષમતા પ્રાપ્ત કરી હતી, પરંતુ કેટલાક કાનૂની, તકનીકી અને ભૌગોલિક રાજકીય કારણોસર તેની જાહેરાત કરવાથી દુર રહ્યુ હતું. 1998માં પોતાને પરમાણુ હથિયાર દેશ તરીકે જાહેર કર્યા પછી અને "મિનિમમ ક્રેડિબલ ડિટરન્સ"ના સિદ્ધાંત સાથેના પરમાણુ હથિયારો વિકસાવવા માટેના પગલાઓ હાથ ધર્યા પછી, ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને ખાતરી આપી હતી કે તેના પરમાણુ હથિયારો માત્ર પ્રતિકાર માટે છે અને તે તેના કોઈપણ વિરોધી સામે તેનો પ્રથમ ઉપયોગ કરશે નહી. મોદીએ મતો મેળવવા માટે પરમાણુ હથિયારોને ખખડાવ્યા એ ગરમી પહેલાથી જ ન્યુક્લિયર ટિન્ડરબૉક્સની છબી ધરાવતા પ્રદેશ માટે ગંભીર પરિણામો લાવી શકે છે.

પાકિસ્તાની રાજકીય અને લશ્કરી નેતાઓ પણ ભૂતકાળમાં આવા બોમ્બમારામાં જોડાયા છે, ધમકી આપી છે કે તેઓ અણુ બટન દબાવતા અચકાશે નહીં. શીત યુદ્ધ દરમિયાન એકબીજાને સતત અણુબોંબની ધમકી આપ્યા પછી, હજારો પરમાણુ હથિયારોથી એકબીજાને ટાર્ગેટમાં રાખવાની ચેતવણી પછી પણ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ (યુ.એસ.) અને રશિયાએ જાહેર જનતામાં સંવેદનાની મર્યાદા બાંધી છે. ફ્રેન્ચ અને બ્રિટિશ નેતૃત્વ ભાગ્યે જ જાહેરમાં તેમના પરમાણુ હથિયારો વિશે વાત કરે છે. ચીન આ મામલે હંમેશાં રહસ્યમય રહ્યુ છે. ઇઝરાઇલ, જેનો પી -5 દેશો (યુએસ, રશિયા, ચીન, બ્રિટન અને ફ્રાંસ)ની બહારનો સૌથી મોટો અને સૌથી અત્યાધુનિક અણુશસ્ત્ર પ્રોગ્રામ છે, તેણે 1960ના દાયકાના અંતમાં હસ્તગત કરેલી તેની ક્ષમતાની પણ જાહેરાત કરી નથી અને તેની સતત અસ્પષ્ટતા તેની વ્યૂહાત્મક અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા હિતોને અનુસંધાને છે. બીજી તરફ, મોદીની લપસણી વાત ભારતના પ્રતિબંધિત પરમાણુ સ્થિતિ સામે વિરોધાભાસ સર્જે છે અને દેશને બેજવાબદાર દેશોની હરોળમાં મૂકે છે.

આ ભારતના પરમાણુ હથિયારો પ્રોગ્રામ સામેનો મુદ્દો નથી કે નથી પરમાણુ શસ્ત્રોની બિન-પ્રસાર ભેદભાવપૂર્ણ સંધિ પર સહી કરવાને પ્રોત્સાહન. વૈશ્વિક અણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ તરફની કોઈપણ પ્રગતિના અભાવમાં અને પ્રતિકૂળ પરમાણુ હથિયારોથી સજ્જ દેશોથી ઘેરાયેલા હોવાની સ્થિતિમાં, કોઈ સંભવતઃ ભારતની વ્યૂહાત્મક અને રાષ્ટ્રીય સલામતી માટે પરમાણુ પ્રતિરક્ષાની જરૂરિયાત માટે દલીલ કરી શકે છે. જો કે, પરમાણુ હથિયારો ધરાવતા દેશોએ તેમની ડિપ્લોયમેન્ટ મુદ્રામાં અને તેના નેતૃત્વના જાહેર વર્તનમાં ભારે સમજદારીનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ કારણ કે ખોટી ગણતરી અથવા ખોટા અર્થઘટનની ભારે કિંમત ચૂકવવી પડી શકે છે.

મોટા પાયે પરમાણુ યુદ્ધ મગજ કામ ન કરે તેવી પ્રાદેશિક અને વૈશ્વિક પર્યાવરણીય અસરો પેદા કરી શકે છે. તબીબી વ્યાવસાયિકોએ ચેતવણી આપી હતી કે કોઈપણ શહેર અથવા પ્રદેશની હેલ્થકેર સિસ્ટમ પરમાણુ હુમલા પછી સંપૂર્ણ રૂપે ધ્વસ્ત થઈ જશે અને ઘાયલોને સારવાર આપવા માટે અસમર્થ થઈ જશે. ઘાયલોને મરેલાની ઇર્ષ્યા આવી એવી ખતરનાક પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થશે. સદ્દભાગ્યે આ ચેતવણીઓને લઈને પરમાણુ હથિયારો સામે મજબૂત વૈશ્વિક વિરોધ ઉભો થયો છે અને તેને "અત્યાર સુધી શોધાયેલું સૌથી નક્કામું હથિયાર"નું ઉપનામ અપાયુ છે અને 1945 પછી તેનો ઉપયોગ નહી કરવાની મજબૂત પરંપરા સ્થપાઈ છે.

શીત યુદ્ધનું પરમાણુ પરિદ્દશ્ય ભારત અને પાકિસ્તાન માટે કદાચ ઓછું સુસંગત હોઈ શકે છે. પરંતુ મર્યાદિત પરમાણુ હથિયારોનો ઉપયોગ પણ આ પ્રદેશ માટે ભયાનક પરિણામો સર્જી શકે છે. આપણે જોયું છે કે બંને દેશોમાં મોટી કુદરતી આપત્તિઓ પછી લોકોનું જીવન સ્થાપિત કરવા માટે સરકારી સહયોગ કેટલો નબળો રહ્યો છે. પશ્ચિમ અને સોવિયતનો સમાજને સામાન્ય રીતે તેમની સરકારો દ્વારા સારી રીતે જાણ કરવામાં આવે છે અને શિક્ષિત કરવામાં આવે છે એની સામે ભારતીય અને પાકિસ્તાની સમાજ પરમાણુ હથિયારોની અસરથી મોટેભાગે અજાણ છે. ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચેનું બારમાસી સરહદ ઘર્ષણે એ થિયરીને અમાન્ય કરી દીધી છે કે પરમાણુ હથિયાર ધરાવતા દેશો એકબીજા સાથે સીધા યુદ્ધમાં નહી ઉતરે. બાહ્ય હસ્તક્ષેપોએ અણુ યુદ્ધના કેટલાક સંકટોને ટાળી દીધા છે અને એનું માની લેવું નહી કે આ હસ્તક્ષેપો આપણને કાયમ બચાવી લેશે.

જો પરમાણુ હથિયારોનો ઉપયોગ કરવા અંગેના આપણા જાહેર પ્રવચનોમાં કેટલીક સાવધાની રાખવામાં આવે તો સમાજ કેટલીક સ્પષ્ટતા મેળવી શકે છે. આપણે એ જાણવું રહ્યુ કે આપણા મોટા શહેરોમાંથી એકમાં પાકિસ્તાની પરમાણુ બોમ્બ (45 કિલોટોન ડિવાઇસ)ના વિસ્ફોટથી અને આગથી 5 લાખથી વધારે મૃત્યુ અને 12 લાખ ઘાયલ થઈ શકે છે. એક મેગાટોન વેપન (ચીનના શસ્ત્રાગારમાં આવા ઘણા છે)ના ઉપયોગથી 25 લાખથી વધુ તાત્કાલિક મૃત્યુ અને 60 લાખ ઘાયલ થઈ શકે છે. મૃત્યુ અને ઘાયલોની સંખ્યાની આગાહી કરવી મુશ્કેલ ક્વાયત છે, તેથી આ આંકડાઓમાં લાંબા ગાળાની કિરણોત્સર્ગી અસરથી થતા મૃત્યુ અને ઘાયલોને બાકાત રાખવામાં આવ્યા છે.

પરમાણુ યુદ્ધ ભારત અને પાકિસ્તાન બંનેને અકલ્પનીય પીડા આપશે અને તેથી તેની આ રીતે બેફિકરાઈપૂર્વક વાત પણ ન કરવી જોઈએ. બંને શીત યુદ્ધના દુશ્મનો પોતપોતાના ભ્રમમાં રાચતા હતા કે સંપુર્ણ પરમાણુ યુદ્ધ પછી પોતે જીતી જશે, ખાનાખરાબીને લઈને અટકી ગયા. તેથી, ભારતીય અને પાકિસ્તાની નેતૃત્વએ પરમાણુ યુદ્ધમાં પ્રવર્તમાન પારસ્પરિક વિશ્વાસથી ભ્રમિત થતા બચવું જોઈએ.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top