ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ચૂંટણી મેનિફેસ્ટોની રાજકારણ

માત્ર અમલમાં મુકી શકાય તેવા વચનો જ નહીં, પરંતુ પસંદી માટે મેનિફેસ્ટોની વૈચારિક સામગ્રી પણ જોવી રહી.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ચાલુ લોકસભા ચૂંટણીઓ માટે, મોટાભાગના રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક પક્ષોએ સ્થાનિક મુદ્દાઓને આવરી લેતા મેનિફેસ્ટોને રજૂ કર્યા છે. એવી દલીલ કરી શકાય કે, મેનિફેસ્ટોની સામગ્રીના પુનરાવર્તનથી લોકો આવા મેનિફેસ્ટોને એક ધાર્મિક વિધી તરીકે જુએ છે. જો કે, તેમ છતા પણ આવા દસ્તાવેજોની રાજકીય પ્રાથમિકતાઓ અને વિપક્ષોની વિચારધારાના આધારે પસંદગી કરી શકાય તેમ છે. આવા દસ્તાવેજો અગાઉની ચૂંટણીઓમાં અપાયેલા વચનો અને ચૂંટણીઓના વર્ષમાં તેમની વિચારધારા વચ્ચેની વિસંગતતા શોધવામાં પણ મદદ કરે છે. નિઃશંકપણે, વચનો પુરા કરવામાં કે ઉપલબ્ધિઓમાં નિષ્ફળતા એ એક મહત્વનો માપદંડ છે જેને આધારે મેનિફેસ્ટો અને પક્ષોની આકારણી કરી શકાય છે. (એ એક અલગ બાબત છે કે મુખ્ય પ્રવાહના સમાચાર માધ્યમોએ છેલ્લાં ત્રણ વર્ષમાં શાસક પક્ષના મેનિફેસ્ટોના આધારે પાંચ વર્ષની કામગીરીની આકારણી કરવા કરતા વધુ ઉત્સાહ વિપક્ષ દ્વારા આપવામાં આવેલા વચનોની તપાસમાં વધુ ઉત્સાહ બતાવ્યો છે.) જો કે, રાજકીય પક્ષો મોટેભાગે મેનિફેસ્ટોનું ગર્ભધારણ મોટેભાગે એટલા માટે કરે છે કે વિજયની ડિલીવરી થાય. મેનિફેસ્ટોની રાજનીતિ કામગીરીના વચનો (અથવા તેમની કાર્યક્ષમતા) કરતા પણ આગળ જાય છે કારણ કે તેમાં તેના પ્રોપેગેંડા અને વિચારધારાના ઘટકો પણ સમાયેલા હોય છે. રાજકીય પક્ષનું મૂલ્યાંકન માત્ર તેના કામગીરીના નારાને આધારે જ નહીં, પરંતુ તેના પ્રોપેગેંડા અને વિચારધારાના સૂત્રોના આધારે પણ કરવું જોઈએ. આ મુદ્દે મુખ્ય પક્ષોના મેનિફેસ્ટો શું કહે છે?

એ તો સ્પષ્ટ છે કે ભારતીય જનતા પક્ષ (ભાજપ) મેનિફેસ્ટોને ગંભીરતાપૂર્વક લેતો નથી કારણ કે તેણે 2014નો મેનિફેસ્ટો મતદાનના પ્રથમ તબક્કા પછી રજૂ કર્યોં હતો. આ વખતે પણ, ભાજપનો મેનિફેસ્ટો પાછળથી આવ્યો હતો અને કદાચ કોંગ્રેસના મેનિફેસ્ટોની તીવ્ર પ્રતિક્રિયા રૂપે મતદારોને અંકે કરવા માટે આવ્યો હતો. તેમ છતાં, ભાજપના મેનિફેસ્ટોમાં ફરી એકવાર સંઘ પરિવારના એજન્ડાને સ્થાન આપવામાં આવ્યુ છે અને વિકાસને કોરાણે મુકીને, તેની ચૂંટણી ઝુંબેશમાં એકંદર ધ્રુવીકરણ અને વિભાજક રેખા ખેંચવામાં આવી છે. તેના કહેવાતા વિકાસ એજન્ડાને પાછળ મુકીને ભાજપનો મેનિફેસ્ટો રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાના પ્રશ્નો સાથે શરૂ થાય છે. નેશનલ રજિસ્ટર ઓફ સિટિજન્સ, સિટિજનશીપ (સુધારા) બીલના રાષ્ટ્રવ્યાપી અમલીકરણ અને કલમ 370ને હટાવવાના વચનો ભાજપના રાષ્ટ્ર અને રાષ્ટ્રવાદના વિઝનની તાસીર રજુ છે. વિકાસના એજન્ડા પર પણ, મેનિફેસ્ટો રોજગારીના પ્રશ્નને બાયપાસ કરે છે અને ઉદ્યોગ સાહસિક અભિગમના સૂત્રોની આડશમાં છુપાઈ જાય છે, જે વર્તમાન સમયના સૌથી અગત્યના કાર્યને ધ્યાને નહી લેવાની વૃત્તિ સુચવે છે. મહિલા સશક્તિકરણના તમામ વચનો સાથે, સમાન કામ માટે સમાન પગારનો ઉલ્લેખ નથી. અને જાતિ સમાનતાના વચનો મુસ્લિમ સ્ત્રીઓને અસર કરતી પ્રથાઓને સમર્થન આપે છે. પરંતુ, આ બધા "મગરના આંસુ" માટે, લઘુમતીઓ માટે "ગૌરવ સાથેનો વિકાસ"નો માત્ર એક લીટીનો સંદર્ભ આ સમાજને ભાજપના રાષ્ટ્રના વિચાર માટે કેટલી હદે અવગણે છે કે ગૌણ ગણે છે તે દર્શાવે છે. રામ મંદિર અને સબરીમાલા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું એ બતાવે છે કે બીજેપી શાસન બંધારણીય લોકશાહી માટે એક ગંભીર ખતરો છે. મેનિફેસ્ટો કહે છે કે પક્ષ "શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસને લગતા મુદ્દાઓને બંધારણીય રક્ષણ પુરૂ પાડવા માટે પ્રયત્ન કરશે", જે એકદમ બંધારણીય મૂલ્યોની વિરુદ્ધ છે.

બીજેપીના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા-ના પ્રાથમિક વલણથી વિપરીત, કોંગ્રેસે નોકરીના પ્રશ્નની પ્રાથમિકતા સ્વીકારી છે, જે લોકોના જીવન અને જીવનશૈલી દેશના સૌથી પ્રશ્ન તરીકે જુએ છે. ન્યૂનતમ આવક ગેરેંટી સ્કીમની મધ્યસ્થતા અને તેના મેનિફેસ્ટોમાં કૃષિ માટે અલગ બજેટના વિચારમાં નિયો-ઉદારવાદના લક્ષણ હોવા છતાં લોકશાહી પ્રત્યેની સંવેદનશીલતાનું એક તત્વ ઝળકે છે. એ પણ નોંધવું જોઈએ કે તે સ્પષ્ટપણે મોબ લિન્ચિંગ અને મોરલ પોલિસિંગ સ્કવોડને આંતરિક સુરક્ષાના જોખમો તરીકે જુએ છે. આનો મતલબ એવો નથી કે આ પ્રશ્નને માત્ર કાયદો અને વ્યવસ્થાનો પ્રશ્ન તરીકે જોવામાં આવે, પરંતુ આવા જૂથો દ્વારા એકતા માટેના ગંભીર ખતરાને સ્વીકારી શકાય તેવો બહુવચનવાદ છે. જો કે, તે નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ પ્રત્યેની પ્રતિબદ્ધતા (અથવા તેની અભિવ્યક્તિ) આ પાર્ટીને ભાજપથી એકદમ જુદી પાડે છે. રાજદ્રોહ કાયદો અને ગુનાહિત બદનક્ષીને રદ્દ કરવાનું તેમનું વચન અને આર્મ્ડ ફોર્સ  (વિશેષાધિકાર) અધિનિયમ, 1958ની જોગવાઈઓની સમીક્ષા કરવાના વચન પાછળનો ઇરાદો ભારતને સામંતશાહી દેશ બનતા અટકાવવાનો છે. કેમ્પેન દરમિયાન કોંગ્રેસ રાષ્ટ્ર (એક અમૂર્ત અસ્તિત્વ) અને તેમા વસવાટ કરતા લોકો વચ્ચેના ભેદને લઈને ચર્ચાઓ જગાવી શકે તો મેનિફેસ્ટો એક અસરકારક રાજકીય સાધન બની શકે છે.

સામ્યવાદી પક્ષોના મેનિફેસ્ટો સંઘ પરિવારના સામાજિક-આર્થિક માર્ગના વિકલ્પ પુરા પાડતા અને સંઘ પરિવારને આગળ વધતા અટકાવવા માટેના મહત્વના દસ્તાવેજો છે. કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટીની નબળી ચૂંટણીની તાકાતને ધ્યાનમાં રાખતા તેને મેનિફેસ્ટોની ભલામણોની કાર્યક્ષમતા નહી પણ લોકપ્રિય ચળવળો માટે મહત્વના મુદ્દા બની રહેશે. આપણે ઇતિહાસમાં જોયું છે કે આવી ચળવળોએ કોંગ્રેસ જેવા પક્ષોને તેમની આંશિક માંગણીઓને સ્વિકારવાની ફરજ પાડી છે. ભારતીય કોમ્યુનિસ્ટ પાર્ટી (માર્ક્સિસ્ટ) દ્વારા રાષ્ટ્રીય શહેરી રોજગારની ગેરંટી અને સમાજવાદી પાર્ટીની અમીરો પર વધારે કર લાદવાની દરખાસ્ત કરે છે જ્યારે ગરીબીના જ્ઞાતિ આધારિત પાસાંઓને ધ્યાનમાં લે છે તે મહત્વના છે.

રાજકીય પક્ષો ઉપરાંત, સફાઇ કર્મચારી આંદોલન દ્વારા રજૂ કરાયેલો મેનિફેસ્ટો જીવનના અધિકારને આગળ ધપાવે છે જે સમગ્ર રાજકીય વ્યવસ્થા અને સમાજને નૈતિક અપીલ તરીકે જોવાઈ રહ્યો છે. તે ખાસ કરીને વિરોધ પક્ષ પર મદાર રાખે છે કે તે ખોખલા રાષ્ટ્રવાદની સામે કાર્યવાહી કરવાના એજન્ડા રૂપે માનવ ગૌરવને પ્રાધાન્યતા આપીને મતદાન કરવાની અપીલ કરે છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top