ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ન્યાય(ન્યુનતમ આય યોજના)નો અધિકાર

નાગરિકોના અધિકારો પ્રત્યે સંવેદનશીલ જાહેર સંસ્થાઓ આવકના અસરકારક સ્થાનાંતરણને સુનિશ્ચિત કરી શકે છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

દેશના ગરીબ 20% પરિવારો માટે લઘુત્તમ આવક ગેરેંટી અથવા નયૂંટમ આય યોજના (એનવાયવાય)ના કોંગ્રેસ પાર્ટીના ચૂંટણીના વચન થોડા સન્માનને પાત્ર છે. તેણે ગરીબોને ન્યુનતમ આર્થિક સહાયની બાંહેધરી આપવા માટેના કલ્યાણ એજન્ડાને અનુસરવાની નૈતિક આવશ્યકતાને તે કેન્દ્રમાં લાવી મુક્યુ છે. ખાસ કરીને જ્યારે શાસક સરકારે ગરીબોની કલ્યાણકારી યોજનાઓ માટેના માળખાકીય સુવિધાઓને અને ઉપયોગિતાઓને પોતાની અનુકુળતા પ્રમાણે પસંદ કરવામાં આવ્યાં છે અને સામાજિક સલામતીમાં ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે ત્યારે આ વચન વિશેષ મહત્વના થી પડે છે.

છેલ્લા થોડા દિવસોમાં, આ વચનની વિશ્વસનીયતા અંગેની ચર્ચાઓમાં લઘુત્તમ આવક ગેરેંટીને "સલામતી"ના દાવા અથવા લાભ તરીકે નહીં લેતા તેને "જનસામાન્ય" પરના ભારણ તરીકે રજુ કરવામાં આવી છે. આવી જ ચિંતા લોકોના મનમાં ફેલાઈ રહી છે કારણ કે આ પ્રકારના રાજકીય વચનોમાં "સામાજિક સુરક્ષા" અને "ખેરાત"નો ઉપયોગ એકબીજાના બદલામાં કરવામાં આવે છે. આ, વાસ્તવમાં, કોઈપણ લોકશાહી રીતે ચૂંટાયેલી સરકારને જીવન અને ન્યાયના સન્માન માટે નાગરિકના બંધારણીય અધિકારોને સુનિશ્ચિત કરવામાં નિષ્ફળતા માટેની જવાબદારીને હળવી કરવા તરફ દોરી જશે. પરંતુ, શું આ વચનો સામાજિક સુરક્ષા અને ખેરાતના રાજકીય મહત્વને લઈને લોકમાનસનું પ્રતિબિબ માત્ર છે? કે પછી તે જેણે માનવ જીવન અને ગૌરવની ભાવનાને વ્યાપક હાની પહોંચાડી છે તેવા સર્વિસ ડિલિવરીના સંસ્થાકીય માળખા દ્વારા શરતી છે?

ગેરંટી, સમર્થન અથવા ખેરાત, આ શબ્દો સરકારના પૈતૃકવાદ સાથે સંકળાયેલ વિવિધ અર્થ છે. પૈતૃકવાદ કેટલે અંશે નૈતિક સ્વીકાર્ય છે, ખાસ કરીને જ્યારે સેવાઓ જીવનના મૂળભૂત અધિકારો અને લાભાર્થીઓના જીવનનિર્વાહને લઈને પહોંચાડવામાં આવે છે ત્યારે? સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું છે કે જીવન નિર્વહન માટે સહાયની "ગેરંટી" જીવન ટકાવી રાખવા માટેના ભારને હળવો કરીને ગરીબોના જીવનની ગુણવત્તામાં સુધારો કરી શકે છે. પરંતુ, જ્યારે આવી સ્કીમ વિભાજીત કરીને, ઉપરથી નીચેના સંસ્થાકીય માળખા દ્વારા વિતરિત કરવામાં આવે છે, ત્યારે "અધિકારો" અથવા જવાબદારીઓને "લાભો" અથવા લાભ આપનારાઓ તરીકે જોવામાં આવે છે, જેને પક્ષપાતી હેતુઓ માટે સહેલાઇથી ઉપયોગ કરી શકાય છે. આવી સલામતી યોજનાઓ સાથેના આપણા અગાઉના અનુભવો પણ આવા જ રહ્યા છે. વર્તમાન પુરાવાઓ બતાવે છે કે તુમારશાહી અને તેમના ઉઠાંતરીના કસબ આ યોજનાઓને ગરીબી ઘટાડવામાં અવરોધરૂપ બની શકે છે. કૉંગ્રેસની સૂચિત લઘુતમ આવક ગેરેંટી "લક્ષિત" હોવાનું અને સાર્વત્રિક નહીં હોવાને લીધે, ગરીબોના જીવનમાં સુધારા માટે તેની અસરકારકતા તેથી શંકાસ્પદ છે. આવી સેવાઓ પહોંચાડવાના ઇતિહાસને ધ્યાનમાં રાખીને, તે માત્ર સેફ્ટી નેટ (અહી લઘુતમ આવકની ગેરેંટી)થી લઈને જાહેર ધારણામાં "ખેરાત" બની રહે છે.

એવું કહી શકાય કે, "વેઇટિંગ ફોર ગોદો" સિન્ડ્રોમ (અચ્છે દિન વાંચવું) દ્વારા વિસ્તારવામાં આવી રહેલી હવાના અત્યારના દિવસોમાં કોંગ્રેસના એનવાયએવાય આશાવાદની ઝળહળતી વાત છે તેવું નકારી શકે તેમ નથી. ગોદો આ મેનિફેસ્ટોથી આવી રહ્યો છે કે આવશે એવું નથી. પરંતુ, અહીં કેટલીક માહિતીસભર પસંદગીઓ કરવાની તક ઉપલબ્ધ થઈ છે. લઘુત્તમ આવક ગેરેંટીના કોંગ્રેસના મેનિફેસ્ટોની સાથે પૂર્વધારણા અથવા પૂર્વગામી રાજકારણના અનુમાન લગાવવા કે ચર્ચા કરવા કરતાં વધારે, તેની અસરકારકતા અને અમલીકરણની દ્રષ્ટિએ તેને ગંભીરતાથી જોવી રહી. પાંચ કરોડ કુટુંબોની ગરીબ વસતી અને કુટુંબ દીઠ 72,000 ની વાર્ષિક આવક સહાયના સૂચિત સ્તરના અંદાજનો આધાર શું છે? યોજનાના આવા વ્યાપક કવરેજ છતાં ફિક્સ્લ ડેફિસિટ 3% પર રાખી શકાય તે ધારણા હેઠળનું ગણિત શું છે? કેન્દ્ર અને રાજ્યોમાં ખર્ચ વહેંચણીની શરતનું મોડેલ શું હશે? આંધ્રપ્રદેશ અને ઓડિશા જેવા રાજ્યોમાં કેવી રીતે પહેલાથી જ તેમની રાજ્ય-વિશિષ્ટ એવી સીધી રોકડ ટ્રાન્સફર યોજનાઓ સ્થાપી શક્યા છે, આ મોડેલને અનુસરવામાં આવી રહ્યુ છે? યોજનાના અસરકારક વિતરણને સુનિશ્ચિત કરવા માટે કોઈ સંસ્થાકીય સુધારા થશે? આગળ જતા આ સ્કીમ આખરે લીકેજવાળી અને વિકૃત એવા એન્ટિ-પોવર્ટી પ્રોગ્રામ અને સબસિડીનું સ્થાન લઈ શકશે?

તે સમજી શકાય તેવું છે કે આવી ખર્ચાળ યોજનાને અમલમાં મૂકવાથી ઘણી વિપત્તિ આવશે, અને આમાંના કેટલાક પ્રશ્નોના જવાબો અમલીકરણ પછી જ મળશે. પરંતુ, તેનો મત સાથે આધાર આ આવા ઉદ્દાત મેનિફેસ્ટોને માત્ર નામકરણની રાજનીતિ માનવામાં આવે છે તેમ નથી. આ વચન કેટલા નક્કર પરિણામ આપી શકે છે તે માટે પાર્ટીના મેનિફેસ્ટોએ સંસાધનોનું વાસ્તવવાદી ચિત્ર આપવું પડશે. રાજકીય પક્ષ તેની રાજકીય ઇચ્છા દર્શાવે છે કે આ પ્રકારની યોજનાના અમલમાં સહનશીલતાની મર્યાદા સુધી વિલંબને લંબાવવામાં ન આવે; કારણ કે, વિલંબિત ન્યાય એ અન્યાય છે. બંને કિસ્સાઓમાં, જોકે, તમામ સ્તરે માનસિકતામાં મૂળભૂત બદલાવની આવશ્યકતા રહેશે. સામાન્યજન અને સરકાર (બંને સંભવિત અથવા વર્તમાન) બંનેએ સ્વીકારવું રહ્યુ કે પ્રથમ, ન્યાય અને ગૌરવ એ અધિકારો છે અને ભથ્થાઓ અથવા લાભો નથી. બીજું, તે અધિકારો વિવેકાધીન દાન કે અથવા મહાત્વાકાંક્ષી લક્ષ્યો નથી, પરંતુ તે માત્ર લાભાર્થીઓના કાયદાકીય હક્કો છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top