ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ભાજપની 'રાષ્ટ્રીય એકતા' પર પ્રશ્ન

સ્વસ્થ મતનું રાજકારણ વ્યક્તિગત અને રાષ્ટ્રીય હિતો વચ્ચે સમભાવ માટે પ્રયત્ન કરે છે, શ્રેષ્ઠતા માટે નહી.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ધારણા પ્રમાણે, ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) અને તેના સાથી પક્ષોએ તેમના ચૂંટણી અભિયાનમાં રાષ્ટ્રવાદની એક ખાસ કલ્પના પર ભાર મૂક્યો છે અને તે કલ્પના પુલવામા હુમલો થયો ત્યાં સુધી તે લશ્કરી અને લડાયક હતી. ભાજપનું "રાષ્ટ્રવાદ"નું રાજકારણ તેના લોકશાહી અસંતોષોને દુશ્મનમાં રૂપાંતરિત કરવા માંગે છે, આ રીતે ભારત અને "દુશ્મન દેશ" પાકિસ્તાન વચ્ચેની લડાઈ સતત ચાલુ રહે છે. રાષ્ટ્રની લડાકુ છબીને કેટલીક હિન્દી ટેલિવિઝન ન્યૂઝ ચેનલો તેમજ પ્રિન્ટ મીડિયા દ્વારા સહાય કરવામાં આવી છે, જે વાર અને પલટવાર (હુમલો અને કાઉન્ટર-એટેક) અથવા બડા હમલાની લશ્કરી પરિભાષાનો ઉપયોગ કરી રહ્યું છે. ઉપગ્રહને મારવા માટે મિસાઈલ મોકલવા વિશે વડાપ્રધાન દ્વારા કરવામાં આવેલી નાટકીય ઘોષણા આ લશ્કરી શબ્દભંડોળમાં નવીનતમ ઉમેરો હતો. લોકસભા ચૂંટણીઓ સુધી ચાલતા આ સમયગાળા દરમિયાન, આ વધુ નૈતિક રીતે કડક વલણ લેવામાં આવ્યું છે. આ નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે ભાજપના સભ્યો વિવિધ રીતે આમ કરી રહ્યા છે: "જો તમે બીજેપી માટે મત આપતા નથી, તો તમે એવા લોકો માટે મતદાન કરશો જેઓ ભારતના વિઘટનની માંગ કરે છે." જોકે, ભાજપ કોંગ્રેસને આંતરિક દુશ્મનનું સ્વરૂપ આપવા માંગે છે. ભાજપના પ્રવક્તાએ કૉંગ્રેસ ચૂંટણીના જાહેરનામાની રાષ્ટ્ર વિરોધી તરીકે "ટીકા" કરીને ફરી એક વખત આમ સ્પષ્ટ કર્યું હતું. હકીકતમાં, કેન્દ્રમાં ભાજપની નેતૃત્વવાળી સરકારે રાષ્ટ્રીયતાની તેની પોતાની પેટા બ્રાંડનો ઉપયોગ એક લાકડી તરીકે કર્યો છે જે ફટકારીને તમામ લોકશાહી અસંમતિને શાંત કરી શકાય છે.

બીજી તરફ, ભાજપ પાકિસ્તાન સાથેના કટોકટી સંબંધના માળખામાં ભારતીય રાષ્ટ્રવાદને મૂકવાનો કરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યો છે. જોકે ચૂંટણીના સમયમાં તેને પાકિસ્તાનની ટીકાની વલૂર ઉપડે છે. ભાજપના ચૂંટણી પ્રચારના આ સંદર્ભમાં, ત્રણ નિર્ણાયક પ્રશ્નો ઉભા થયા છે.

સૌ પ્રથમ, ભાજપ રાષ્ટ્રીય એકતાના સંદર્ભમાં ઝીરો કેમ છે અને મતદાર સંગઠન માટે તર્કસંગત આધારને બદલે ભાવનાત્મક ઉપયોગ કરીને મતદારોના સમર્થનને કેમ શોધે છે? બીજું, ભાજપ મતદારો રાષ્ટ્રીય અખંડતાને પ્રાધાન્ય આપે તેવી અપેક્ષા રાખે છે, જે વાસ્તવિક કરતાં વધુ કાલ્પનિક છે. કોઈ રાષ્ટ્રવાદી પક્ષના સૌજન્ય અથવા રાષ્ટ્રવાદી મંજૂરી વિના એક દેશના સમાજોમાંથી મતદારો અસ્તિત્વ ધરાવી ન શકે? અને, શું, મતદારો ભાજપની વ્યક્તિગત હિતોની આહુતિની માંગને અનુસરશે? શું રેશનલ નાગરિક ભાજપના શાસનના પરિણામે ઉભી થયેલી અસ્તિત્વને લગતી સમસ્યાઓ ભૂલીને કે અવગણીને રાષ્ટ્રની અમૂર્ત કલ્પના સાથે જોડાઈ શકે છે?

2019ની ચૂંટણી ઝુંબેશમાં, નેશનલ ડેમોક્રેટિક એલાયન્સ (એનડીએ) દ્વારા આક્રમક રાષ્ટ્રવાદના તેના લાગણીશીલ સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવા અથવા તેના નેતાઓ પ્રત્યે સહાનુભૂતિ પેદા કરવા અથવા "હિન્દુ હર્ટ" પર ભાર મૂકવા માટે ફરજ પાડવામાં આવી છે. આ ખાસ કરીને વડા પ્રધાન જન-ધન યોજના અંતર્ગત દરેક ખાતાધારકને 15 લાખ રુપિયા આપવા અથવા 2014માં આપેલા કરોડો માટે રોજગારી પુરી પાડવાના વચનોના સંદર્ભમાં છે. જો એનડીએ અને તેના સાથીઓએ આ વચનો તેમના 2019ની ચૂંટણીઓ માટે 'હજી સુધી પ્રકાશિત થવાના ચૂંટણીઢંઢેરા'માં સમાવવામાં આવે તો એનો ઉલ્લેખ કરવો અર્થહિન છે કે આવા ખાલી વચનો મતદારો પર અસર કરશે નહીં. બીજું, જો પક્ષ આવા વચનોની પુનરોક્તિ કરવાનો પ્રયત્ન કરે, તો તે ક્ષુલ્લકતાની હદ ગણાશે. કોઈપણ પક્ષ માટે એ વાત સાચી હશે, કારણ કે વચન પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળતા તેના નૈતિક મૂલ્યને ઘટાડે છે. એનડીએ સરકારનૈ રોજગાર જેવા મુખ્ય ક્ષેત્રોમાં નિરાશાજનક રેકોર્ડના પરિણામે ભાજપ દ્વારા ચૂંટણી અભિયાનમાં સ્પષ્ટપણે પક્ષપાતી પક્ષ લેવામાં આવ્યો છે. અત્યાર સુધીમાં, એટલું તો સ્પષ્ટ થયુ છે કે ભાજપ અને તેના સાથીઓએ મતદારોને "રાષ્ટ્રીય અખંડિતતા" માટે મત આપવાની મહેચ્છા વ્યક્ત કરી છે.

જોકે, આવી અપીલમાં એક વાત ખૂટે છે તે રાષ્ટ્રવાદનો વ્યાપક અને સમષ્ટિવાળો દૃષ્ટિકોણ છે. રાષ્ટ્રવાદ પર બીજેપીના દાવાઓમાં, રાષ્ટ્ર અને તેના નાગરિકો વચ્ચે કોઈ પારસ્પરિક સંબંધ નથી. જો કે, પક્ષ ઇચ્છે છે કે આપણે રાષ્ટ્રીય અખંડિતતાના ગાણામાં આપણે લિન્ચિંગ, અસ્વતંત્રતા, ડર અને ચિંતા જેવી ભયંકર અને સામાજિક વિભાજનકારી દુષ્ટતાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યા વિના વિશ્વાસ કરીએ.

વાસ્તવમાં, આ ચૂંટણીના ચોક્કસ સંદર્ભમાં, જેઓ કઠોર નીતિઓ જેવી કે વિમુદ્રિકરણ અને જીએસટી લાદવા, રોજગાર આપવાના વચનો, દલિતો સામેના અત્યાચાર અને લઘુમતિ સમુદાયના સભ્યોનું લિન્ચિંગને મત આપતી વખતે પોતાના વ્યક્તિગત અને સામાજિક હિતોને પ્રાથમિકતા ન આપે તે માટેની આ વાતો છે. પરંતુ તેઓ રાષ્ટ્રના વિચારને મૂલ્યાંકન કરશે કે કેવી રીતે તે વાસ્તવમાં તેમની સાથે વર્તે છે.

આમ, આવા મતદારો એનડીએ દ્વારા નક્કી કરાયેલ ભાવનાત્મક માળખામાં રહી શકશે નહીં; તેઓ પોતે એક અલગ પ્રકારનાં ભાવનાત્મક માળખામાં ફસાયેલા છે. જો કે, તેઓ એક માળખા તરીકે રાષ્ટ્રમાં એક હિસ્સો ધરાવે છે જેમાં તે જગ્યાઓનો સમાવેશ થાય છે જેમાં તેઓ માર્કેટની અનિયમિતતામાંથી સલામતીનો આનંદ માણે છે. રાજ્યની સરકાર તરફની રોજગાર માટેના સંસાધનો પેદા કરવાની ગેરંટી, વિસ્થાપનમાંથી સુરક્ષા અને લિન્ચિંગના ભયથી અને જાતિના અત્યાચારના પિડિત થવામાંથી મુક્તિની તેઓ મજા માણી શકે છે. સામાજિક રીતે જવાબદાર અને માનવ સંવેદનાવાળો દેશ બહુમતી અને વિવિધતાના સંદર્ભમાં રાષ્ટ્રની કલ્પના કરશે. સત્તા ઝંખતા કોઈપણ પક્ષની વિભાજક તત્વોના પ્રભાવને દૂર કરવા તરફની સંસ્થાઓને બનાવવા અને તેનું સંચાલન કરવાની જવાબદારી છે. એમ કહી શકાય કે આ રાષ્ટ્રીય અખંડિતતાની સૌથી રચનાત્મક કલ્પના છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top