ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ડિજિટલ ચૂંટણી કેમ્પેન પર નજર

સોશિયલ મીડિયા પર તાલતા કેમ્પેન પર નજર રાખવામાં ચૂંટણી પંચ નિષ્પક્ષતાની ખાતરી કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યો છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

આગામી લોકસભાની ચૂંટણીઓ માટેનું ચૂંટણી અભિયાન અત્યાર સુધીનું સૌથી મોટું "ડિજિટલ" છે, જેનો હવે તમામ પક્ષો ઉપયોગ કરે છે અને ઘણી વાર દુરુપયોગ કરે છે. તેઓ ઉપલબ્ધ ડિજિટલ સાધનો જેમ કે સોશિયલ મીડિયા, મોબાઇલ એપ્લિકેશન્સ, ઑનલાઇન ચર્ચા મંચો અને સમૂહ મેસેજિંગનો ઉપયોગ કરે છે.

ગયા અઠવાડિયે, ઇલેક્શન કમિશન ઓફ ઇન્ડિયા (ઇસીઆઇ) સાથેના પરામર્શમાં ઇન્ટરનેટ એન્ડ મોબાઇલ એસોશિએશન ઓફ ઇન્ડિયા સાથે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ "વોલન્ટરી કોડ ઓફ એથિક્સ" પ્રકાશિત કરવા માટે એક મંચ પર આવ્યા હતા. તે અંતર્ગત ફેસબુક, ગૂગલ, ટ્વિટર અને અન્યો ઇસીઆઇ માર્ગદર્શિકાઓનું ઉલ્લંઘન કરતી ચૂંટણી સંબંધિત પેઇડ જાહેરાતો સામે દેખરેખ રાખશે અને પગલાં લેશે. આ કોડમાં ખાતરી આપવામાં આવી છે કે આ કોડનો હેતું મતદાનની પ્રક્રિયાના "મુક્ત અને નિષ્પક્ષ ચરિત્રને વિકૃત કરી શકે" તેવો કોઈ દુરુપયોગ ન થાય તે જોવાનો છે.

છેલ્લા દાયકામાં, સોશિયલ મીડિયા નેટવર્કિંગ ટૂલથી આગળ વધીને નાગરિક જોડાણો માટે મહત્વનું સાધન બન્યુ છે, જે લોકશાહી જે રીતે ચલાવવા આવે છે તેમાં બદલાવ લાવીને તેને સશક્ત, શિક્ષિત અને ન્યાયી કરી શકે છે. જોકે, જેમ કેમ્બ્રિજ એનાલિટીકાના ખુલાસોમાં સ્પષ્ટ થયુ તેમ, રાજકીય લાભો માટે આ જ સાધનોની મદદથી લાખો લોકોના વ્યક્તિગત ડેટાનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. ડેટા ચોરીના ભય સાથે તેના જેવો જ ભય બિલાડીના ટોપની જેમ "ન્યૂઝ આઉટલેટ્સ"ના નામે ખુલી રહેલી વેબસાઇટોમાં જૂઠા સમાચાર ફેલાવવાનો છે. આ ઉદાહરણો બતાવે છે કે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ સશક્તિકરણનું કામ કરી શકે છે પરંતુ અત્યારે તે નાણાં અને શક્તિ દ્વારા નિર્ધારિત વિવિધ એક્સેસ સાથેનું અસમાન ફોરમ છે.

ઓગસ્ટ 2018માં ઇસીઆઇ દ્વારા ઓલપાર્ટી મિટિંગ તરીકે ઓળખાતી બેઠકમાં, રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક પક્ષો દ્વારા ખર્ચમાં સમાનતા લાવવા અને તેની ચૂંટણી પરિણામો પર અસરને મર્યાદિત કરવા રાજકીય પક્ષો દ્વારા ચૂંટણી સંબંધિત ખર્ચાઓ પર અંકુશ મુકવા અંગે ચર્ચા થઈ હતી. આ બેઠકમાં ભારતીય જનતા પાર્ટી (ભાજપ) એક માત્ર પક્ષ હતો જેણે આ પગલાંનો વિરોધ કર્યો હતો. તાજેતરમાં જ, સમાચાર અહેવાલો સૂચવે છે કે ભાજપના સોશિયલ મીડિયાના ખર્ચમાં ભાજપ સમર્થિત ફેસબુક પેજ જેમ કે "ભારત કે મન કી બાત" અને "નેશન વીથ નામો" સહિત ફેસબુકમાં ધૂમ ખર્ચ કરવામાં આવે છે અને તેમનો ખર્ચ અન્ય પક્ષોના ખર્ચથી મોટા માર્જિન સાથે આગળ વધી ગયો છે. અહેવાલ મુંજબ, ભાજપ અને તેના સંબંધિત પેજ પર ફેબ્રુઆરી 2019માં 2.37 કરોડ ખર્ચ કર્યો હતો, જે તે મહિનામાં કુલ ખર્ચના 50% કરતાં વધુ હિસ્સો ધરાવે છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન, પ્રાદેશિક પક્ષોએ એક સાથે મળીને 19.8 લાખ રૂપિયા ખર્ચ કર્યો હતો, અને કોંગ્રેસ અને તેના સંલગ્ન પેજ પર 10.6 લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા હતા. મોટાભાગનો સોશિયલ મીડિયા ખર્ચ પ્રભાવી માર્કેટિંગ દ્વારા થાય છે, જેમાં રાજકીય પક્ષો સાથે સંકળાયેલા અગ્રણી વ્યક્તિ લાંબા અને ખર્ચાળ અભિયાન ચલાવે છે. આવી મોટાભાગની ઝુંબેશો રોકડ પેમેન્ટ પર ચાલે છે અને તે નાણાંનો હિસાબ લેવો મુશ્કેલ કાર્ય છે. રાજકીય પક્ષોની વતી જાહેરાતો પોસ્ટ કરતી વ્યક્તિઓને ટ્રેક કરવા લગભગ અશક્ય છે. એનક્રિપ્ટ થયેલ મેસેજ ઓફર કરતા વોટ્સએપ જેવા પ્લેટફોર્મ પણ રાજકીય જાહેરાતોને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે અને તેના મોનીટરીંગની પ્રક્રિયા ઘણી જટિલ છે.

આ સંદર્ભમાં, ઇસીઆઈની ભૂમિકા પર પ્રશ્ન કરવો જરૂરી છે. ઇસીઆઇએ 2014ની લોકસભાની ચૂંટણી પહેલાં ઓક્ટોબર 2013ની શરૂઆતમાં ચૂંટણી અભિયાનમાં સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગને માન્યતા આપી હતી - તેમાં "ચૂંટણી અભિયાનમાં સોશિયલ મીડિયાના ઉપયોગના સંદર્ભમાં ચૂંટણી કમિશનના સૂચનો"માં, તેનો હેતુ ફક્ત "ઉમેદવારો, રાજકીય પક્ષો, મીડિયા અને ચૂંટણી નિરીક્ષકો પર સૂચનો" પર જ ધ્યાન રાખવા પૂરતો મર્યાદિત હતો. આપણે એક વર્તુળ પૂર્ણ કરીને આવ્યા છીએ, ત્યારબાદ ઘણા રાજ્યોની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાઈ અને આ સૂચનાઓમાં કોઈ અપડેટ કરવામાં આવ્યું નથી. ઉમેદવારો, પક્ષો અને અન્યો દ્વારા સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો તે અંગે કોઈ દિશાનિર્દેશો નથી અને આ પ્લેટફોર્મ્સ પર જાહેરાત કરવા માટે પાર્ટી દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી રકમ પર અંકુશ મૂકવામાં આવ્યો નથી.

તાજેતરમાં બહાર પાડવામાં આવેલા વોલન્ટિયર કોડ ઓફ કન્ડક્ટ એ પાશેરામાં માત્ર પહેલી પૂણી સમાન છે અને તેમાય ઘણુ મોડું થયું છે અને તે માત્ર સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓ અને ઇસીઆઈ કેવી રીતે ચૂંટણી પ્રચાર દરમિયાન ચૂકવણી કરેલ જાહેરાતોની દેખરેખ રાખશે તે અંગેની એક માર્ગદર્શિકા માત્ર છે. જાહેરાતો જે વહન કરે છે તે પ્લેટફોર્મ એવી આ સોશ્યલ મીડિયા કંપનીઓ પર રાજકીય પક્ષો અને તેમના ટેકેદારો તરફથી ચૂકવેલ જાહેરાતોના સંદર્ભમાં મોડેલ આચાર સંહિતા લાગવી જોઈએ. સોશિયલ મીડિયા પરની જાહેરાત માટે પૂર્વ મંજુરી અને પેમેન્ટ પર પારદર્શિતાની જરૂરિયાત જણાવતી ઇસીઆઇ તરફથી 2013 સૂચનાઓ પહેલાથી જ નિર્દેશિત કરવામાં આવી હતી. આ સૂચનાઓનું પાલન કરવા માટેનાં પગલાં ફક્ત હવે જ લેવામાં આવ્યાં છે, અને તે પણ સ્વૈચ્છિક ધોરણે. જે ઇસીઆઇના ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ તરફના રેઢિયાળ અને રદ્દી અભિગમને બતાવે છે અને ચૂંટણી પ્રક્રિયાઓમાં તેમની ભૂમિકા દર્શાવે છે. પરિણામ સ્વરૂપે, ઇસીઆઈ ચૂંટણીની પ્રક્રિયામાં, ઓનલાઇન અને ઓફલાઇનમાં ન્યાયીપણાને સુનિશ્ચિત કરવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે.

ડિજિટલ ક્ષેત્ર ભૌતિક, સામાજિક અને રાજકીય ક્ષેત્રોથી અલગ નથી અને તેને એકલ રૂપે ચાલતું જોવું તે મૂર્ખતા છે. આપણે હવે ગ્રે ઝોનમાં છીએ કારણ કે આપણી ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ્સ અને તકનીકીઓ કેવી રીતે લોકશાહી પ્રણાલીઓને અસર કરે છે અને સાથે ચૂંટણીની પ્રક્રિયાઓની અખંડિતતાને હાની પહોંચાડે છે તેની પૂછપરછની અવગણના કરવામાં આવી છે. વિશ્વની સૌથી મોટી ચૂંટણીઓ શરૂ થવાના એક મહિના પહેલાં "વોલન્ટરી" કોડ ઓફ એથિક્સની રચના કરવી એ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ દ્વારા વ્યર્થ જાહેર સંબંધોની કવાયતથી વિશેષ કંઈ નથી. આદર્શ રીતે, ઇસીઆઈએ છેલ્લા થોડા વર્ષોના સોશિયલ મીડિયાની જાણકારીના બેઝ બનાવવીને તેને ઝડપી વિકાસશીલ ડિજિટલ લેન્ડસ્કેપને નેવિગેટ કરવામાં સક્ષમ બનાવવાની જરૂર હતી. 2024માં ઓસિયલ મીડિયા અને ચૂંટણીઓ કેવી દેખાશે તે જોવું હોય તો ઇસીઆઇએ અત્યારે કાર્યવાહી કરવી રહી.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top