ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ટીવી ન્યૂઝ ચેનલોની સ્વયંની છબી શું છે?

ભારતની કેટલીક ટેલિવિઝન ન્યૂઝ ચેનલો દર્શકોને લડાયક રાષ્ટ્રવાદમાં તબદિલ કરવામાં લાગી છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ભારત-પાકિસ્તાન સરહદ પરના તણાવ પછી, પ્રિન્ટ અને ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિયા દ્વારા પોસ્ટ-પુલવામાની ગતિવિધીઓના પક્ષપાતી "પ્રતિનિધિત્વ"ને પગલે ઘણા લોકોએ કહ્યું છે કે તેમણે મોટાભાગની ટેલિવિઝન (ટીવી) ન્યૂઝ ચેનલો જોવાનું બંધ કર્યું છે. આ અભિવ્યક્તિને આ ચેનલો દ્વારા વિકાસ પર ફરી વળતા અને લોકોના મગજમાં ઉત્પન્ન કરતા ભય અને ડરની દ્રષ્ટિએ સમજી શકાય છે. આ ચૅનલ્સ દ્વારા લોકોને મુંગા કરીને ડરાવવવા માટે વિશેષ હેશટેગ્સનો ઉપયોગ વધુ ચિંતાજનક છે. ટીવી ન્યૂઝ ચેનલો દ્વારા હેશટેગ્સના ઉપયોગમાં આપણે સંપાદકીય નીતિશાસ્ત્રને ક્યાં મૂકીશું? અહી કોઈ એવી દલીલ કરી શકે છે કે હેશટેગ્સ દર્શકોને કોઈ ઇવેન્ટ અથવા ટીવી ન્યૂઝ ચેનલની વેબ હાજરીથી પરિચિત કરાવે છે. જો કે, આ દલીલ ફક્ત ત્યારે જ યોગ્ય છે જ્યારે હેશટેગ આવા વર્ગીકરણ તરીકે કાર્ય કરતું હોય. પરંતુ, આ ચેનલોના કિસ્સામાં, તેઓ ત્રિ-પરિમાણીય ભૂમિકાને પૂર્ણ કરીને પ્રચારની કામગીરી કરે છે. એ ત્રણ પરિમાણો છે, હેશટેગ્સમાં રાજકીય હેતુને સમાવવો, દર્શકો અને પ્રેક્ષકોને પહેલાથી ધ્રુવીકૃત વર્ણનાત્મક દિશામાં લઈ જવા અને તેમને બદઇરાદાવાળા વાર્તાલાપમાં સક્રિયપણે ભાગ લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવું.

જે માને છે કે રાષ્ટ્રવાદના રંગે રંગાયેલું રાષ્ટ્ર આવા સરકારની ગળથૂંથી પીને બરાડા પાડતા એન્કર અલગ છે એવું માનતા સંબંધિત ઉદાર અવાજોની આવા ન્યૂઝ શો પરના ટીવી એન્કર સતત નિંદા કરી રહ્યા છે. બંને દેશો વચ્ચેના સંઘર્ષની તેમની અદભૂત રજૂઆતનું લક્ષ્ય અન્ય સમસ્યાઓથી દૂર રહેવું અને સરહદ પરના ઘર્ષણ પર એકાકી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું એવું થાય છે. તેમનો એક હેતુ એ પણ હોય છે કે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે કોઈ અન્ય મુદ્દો નથી. આ એન્કર એવું સૂચવે છે કે રાષ્ટ્રની સલામતીની ખાતરી કરવાનો એકમાત્ર રસ્તો રાષ્ટ્રનો દરેક વ્યક્તિ મોટેભાગે આતંકવાદ સામે લડાઈ છેડે તે છે. આમ બાહ્ય દુશ્મન સામેની સલામતીને પ્રાથમિક સામાજિક સુખાકારી તરીકે રજૂ કરવામાં આવે છે. આ વલણ ગરીબ, બેરોજગાર, નિરાધાર અને સંકડામણ અનુભવતા ખેડૂતો પર રાષ્ટ્રીય સલામતીને તેમની પ્રાથમિક ચિંતા ગણાવવા માટે મોટા પ્રમાણમાં નૈતિક દબાણ લાવે છે. જ્યારે સામે પક્ષે શ્રીમંતોને આ પ્રકારના દબાણનો અનુભવ નથી થતો અને તે પોતાની સગવડતાઓ અને વિશેષાધિકારોને લઈને સલામત અને સંતુષ્ટ રહે છે.

આવા ટીવી એન્કરો સામાન્ય લોકોમાં અપેક્ષાઓ અને ઉત્સાહ વધારવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે. બાદમાં ભારતીય સૈન્યએ દુશ્મનને વધુ નુકસાન પહોંચાડ્યું તેવું જણાવીને ઉત્સાહિત કરે છે. જેમ કે, ભારતીય હવાઇ દળ દ્વારા બોમ્બ ધડાકામાં માર્યા ગયેલા આતંકવાદીઓની ભારે સંખ્યા ગણાવે છે. આમ, ટીવી ચર્ચાઓએ બાહ્ય આક્રમણ અને કાયદેસરની ટીકાઓના આંતરીક ટીકાઓનું દમન કરીને સરકાર પ્રત્યેની નિષ્ઠા માત્ર બતાવવાનું કામ કર્યું છે.

સામાન્ય લોકોના વેરભાવ અને આક્રમણ માટેના વલણ સાથે આક્રમણની કથાઓ ખૂબ જ સારી સંગત કરે છે, અને આ વલણ ગરીબોના જીવનને પણ તેમાં સામેલ કરે છે. આ બધા વિભાગો અને ટીવી ચેનલો માટે, આક્રમણ દ્વારા સરકારનો બદલો એકદમત સંતોષકારક છે અને રાષ્ટ્રવાદના આધારે સંપૂર્ણપણે યોગ્ય છે. તેઓ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાની સરકારની કલ્પનાને સંમતિ આપવા માટે આપણા ઉપર દબાણ લાવે છે.

આ પ્રકારની ટીવી ચેનલો, દેશના આંતરિક સામાજિક જીવનમાં પણ ઊંડો પગપેસારો કરે છે. આ એટલા માટે કારણ કે, "શાંતિ"ના સમયે, નાગરિકો વારંવાર તેમની વરાળને દૂર કરવા માટે આંતરિક લક્ષ્ય શોધે છે. આ માટે દુશ્મન સતત સરહદ પર કે પાડોશમાં હોવો જરૂરી બની જાય છે. ટીવી ચેનલોનું આ પ્રકારનું યુદ્ધખોર કાર્ય તેઓ પોતાને કેવી રીતે જુએ છે તે દર્શાવે છે. એક અર્થમાં, એવી કોઈ પણ ચેનલ કેવી રીતે હોઈ શકે કે જે છેડછાડ વિના સમાચાર આપે અને ન્યૂઝરૂમમાં સમાચાર નિર્માણ ન કરે.

કેટલીક ટીવી ચેનલોની "અધિકૃત" કામગીરી તેમની સ્વ-કલ્પના અને તેમની સ્વ-અભિવ્યક્તિ વચ્ચે નૈતિક અસંગતતા ઉત્પન્ન કરે છે. જો કોઈ ટીવી ચેનલની સ્વ-કલ્પનાની અભિવ્યક્તિમાં શાંતિ અને સૌહાર્દનો સમન્વય હોવો જોઈએ એમ કહીએ તો તે સંબંધિત અવાજોને હિંસકપણે કચડી ન શકે અને હિંસા અને ધિક્કારને ફેલાવી ન શકે. જો કે આવી ટીવી ચેનલોના ઘણા એન્કરોએ સંબંધિત અવાજોને ઉપર રાખવાનું કાર્ય જાળવી રાખ્યું છે, ત્યાર આવી ચેનલોનું અસ્તિત્વ તેમના એન્કરથી છે. કેમ કે ચેનલોની જાહેર છબીની તેમની સ્વ-કલ્પના અને સ્વ-અભિવ્યક્તિની વચ્ચે એકરૂપતાની દ્રષ્ટિએ આકારણી કરવી રહી. તેમણે રાષ્ટ્રવાદની માનક સામગ્રીને સમૃદ્ધ બનાવવા માટે જવાબદારીની સમજ બતાવવાની જરૂર છે, જે અનિવાર્યપણે નફરત અને સામાજિક અસલામતીથી મુક્ત, નાગરિક સદ્ભાવનાને પ્રોત્સાહન, અને અલબત્ત, રાષ્ટ્રીય સાર્વભૌમત્વથી યુક્ત છે. ટીવીનું કામ લોકોને માનવિય મૂલ્યોને ધમકી આપતી દુષ્ટતા વિશે સામાજિક રીતે જાગૃત કરવાનું છે.

હવે એ સ્પષ્ટ છે કે આ ટીવી ચેનલોમાં સ્વ-કલ્પના અને સ્વ-અભિવ્યક્તિ વચ્ચે અસંગતતા છે. અસંગતતા બે કારણે થાય છે. પ્રથમ, તે રેટિંગ પોઇન્ટ અને જાહેરાતના દબાણથી પ્રભાવિત થાય છે. અને, બીજું, તેને કેટલાક એન્કરનો ઘમંડ ન કહીએ તો વધુ પડતો આત્મવિશ્વાસ તેમને તેમની પોતાની નૈતિક ક્ષમતાનો નાશ કરે છે અને પોતે શું કરે છે તેના વિશે પોતાને પ્રશ્ન કરવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે. આવી સ્વ-પ્રશ્નોત્તરી માટે તેમને પોતાને સરકારથી સ્વતંત્ર અને અલગ સ્વરૂપે જોવાની જરૂર પડે. તેના બદલે, અહી એવું લાગે છે કે તે કેટલીક ટીવી ચેનલો અને સરકાર વચ્ચેના સંબંધને સ્થાપિત કરીને તે તેનો આડકતરો લાભ લે છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top