ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

રાજ્ય પોતેજ જ્યારે મનમાની પર ઉતરી આવે ત્યારે

ઉત્તર પ્રદેશમાં કરાઈ રહેલી મુઠભેડો સામે પ્રશ્નો ઉભા કરવાજ જોઈએ

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ગુનાખોરીને નાબુદ કરવાનો ઉપાય “ગુનેગારો”ને જ નાબુદ કરી દેવા એ છે. રાજ્યને આર્થિક રોકાણકારો માટે “સુરક્ષિત” સ્થાન બનાવવા માટે ઉત્તરપ્રદેશના મુખ્યમંત્રી યોગી આદિત્યનાથની આ જ રણનીતિ હોય એવું લાગે છે. તાજેતરમાં ઉત્તરપ્રદેશમાં યોજાયેલ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ સ્મિત, જેનું ઉદ્ઘાટન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ કર્યું હતું અને જેમાં ૧૮ જેટલા કેન્દ્રીય મંત્રીઓ અને અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓએ હાજરી આપી હતી તેના પહેલાના દસ દિવસમાં પોલીસ અને કહેવાતા ગુનેગારો વચ્ચે ચાર “મુઠભેડો” થઇ. માર્ચ ૨૦૧૭માં જ્યારે જનતા પાર્ટીના નેતૃત્વવાળી યોગી આદીત્યનાથની સરકારે સત્તા સંભાળી ત્યારથી લઈને જાણ્યુંઆરી ૨૦૧૮ વચ્ચે થયેલ ૯૨૧ મુઠભેડો, જેમાં ૩૩ જણાના મૃત્યુ થયા છે, આ ચાર મૂઠભેડ એ આંકડામાં વધી છે. મૃત્યુના ઊંચા આંકને જોતા નેશનલ હ્યુમન રાઈટ કમિશને નવેમ્બરમાં ઉત્તરપ્રદેશ સરકારને નોટીસ પાઠવી છે પરંતુ રાજ્ય સરકારે, હજીસુધી તેનો પ્રત્યુત્તર પાઠવવાની તસ્દી લીધી નથી.

ઉત્તરપ્રદેશમાં જે થઇ રહ્યું છે તે કંઇજ નવી વાત નથી. આ પ્રકારના મૂઠભેડ દ્વારા મારી નાખવાની શરૂઆત  મહારાષ્ટ્રમાં થઇ હતી. ૧૯૮૨થી ૨૦૦૩ની વચ્ચે ગુનેગારોની ગેંગોને નાબુદ કરવા માટે, ૧૨૦૦ શકવર્તી ગુનેગારોને રાજ્ય દ્વારા આજ રીતે મારી નખાયા હતા. આવી સૌથી વધુ ઘટનાઓ માટે જવાબદાર પોલીસવાળાઓના ગુણગાન ગઈ તેમને “મૂઠભેડ વિશેષજ્ઞ” કહેવાયા હતા અને તેમના ઉપર ફિલ્મો સુધ્ધા બની હતી. એ તો જ્યારે માનવ અધિકારો માટે કાર્યરત ગ્રુપોએ આ મૂઠભેડો સામે પશ્નો ઉઠાવવા માંડ્યા કે શકના દાયરામાં આવતા ગુનેગારોને પણ ન્યાયિક પ્રક્રિયાનો સહારો લેવાનો અધિકાર છે અને તેમણે આ રીતે સીધેસીધા ખતમ કરી દઈ શકાય નહિ, આને કારણે કેટલાક પોલીસવાળાઓને તેમના આ કાર્યો માટે જવાબ આપવા પડ્યા હતા. કેટલાકને સજા થઇ પરંતુ મોટાભાગના છૂટી ગયા. વાસ્તવમાં આ મૂઠભેડ વિશેષજ્ઞોમાં ના એક એવા પ્રદીપ શર્મા જેઓ ૨૦૦૯માં સસ્પેન્ડ થયા હતા પરંતુ ત્યારબાદ ૨૦૧૩માં છૂટી ગયા હતા તેમણે તો ત્યાં સુધી કહી નાંખ્યું હતું કે “ગુનેગારો ગંદકી છે અને હું સફાઈકર્મી”. મૂઠભેડમાં થયેલ ૧૦૪ મોત માટે તેઓ એકલા જ જવાબદાર હતા.

આ પગલાઓ માટે ઉત્તરપ્રદેશ પોલીસને મુખ્યમંત્રીનો જાહેર ટેકો છે. યોગી આદિત્યનાથે જાહેરમાં કહ્યું છે કે :” ઉત્તરપ્રદેશમાં પોલીસ ગોળીનો જવાબ ગોળીથી આપશે. આ પહેલાની સરકારથી વિપરીત, મેં પોલીસને પૂરી સત્તા આપી છે કે તેઓ તેમને સૌથી યોગ્ય લાગે તે રીતે ગુનેગારો સાથે નીપટે. લઘુમતીઓ અને અન્ય હાશિયા પર ઉભેલા સમુદાયો પરત્વે તેમની અસંવેદનશીલતા માટે જાણીતા પોલીસ ફોર્સને આમ છૂટો દોર આપી દેવોએ ચિંતાજનક બાબત છે. જ્યારે કોઈને ગોળીએ જ દઈ દેવામાં આવ્યો હોય ત્યારે તમે એ કઈ રીતે સાબિત કરી શકો કે જે તે માણસ ગુનેગાર છે કે નહિ? મારી નાખવાનું કૃત્ય એ પૂર્વ ચુકાદો છે જે કાયદો અને બધા માટે ન્યાયને મજાક બનાવી દે છે. એ વ્યક્તિગત અધિકારોનું ખુલેઆમ ઉલ્લંઘન છે, પછી તે વ્યક્તિએ ગુનો આચર્યો હોય કે નહીં. સભ્ય સમાજમાં આનો બચાવ કોઈરીતે પણ શક્ય હોય શકે નહિ.

આ રીતે ગુનેગારોનો સીધો ખાત્મોજ બોલાવી દેવા ઉપરાંત ઉત્તરપ્રદેશ સરકારે મહારાષ્ટ્રના અનુભવમાંથી એક બીજોપણ પાઠ ઉધાર લીધો છે. મહારાષ્ટ્રમાં, ૧૯૯૯માં પસાર થયેલ કાયદો મહારાષ્ટ્ર કંટ્રોલ ઓફ ઓર્ગનાઈઝડ ક્રાઈમ એક્ટ(MCOCA) જેવોજ કાયદો, ઉત્તરપ્રદેશ કંટ્રોલ ઓફ ઓર્ગનાઈઝડ ક્રાઈમ એક્ટ (UPCOCA),ઉત્તરપ્રદેશ વિધાનસભાએ ભાગ્યેજ કશી ચર્ચા વિના ડીસેમ્બર ૨૦૧૭માં પસાર કરી દીધો. નોંધપાત્ર છેકે આવોજ કાયદો ૨૦૦૮માં, બહુજન સમાજ પાર્ટીના મુખ્યમંત્રી માયાવતીની સરકારે પસાર કરવાની કોશિશ કરી હતી પણ ત્યારના રાષ્ટ્રપતિ પ્રતિભા પાટીલે આ પ્રસ્તાવને ખારીજ કર્યો હતો. હાલના ભારતના રાષ્ટ્રપતિ, એકવાર કાયદાનો ખરડો તેમની પાસે મોકલવામાં આવશે ત્યારે તેણે સહમતી આપી દેશે એવી પુરેપુરી સંભાવના છે.

UPCOCA અને MCOCA જેવા કાયદાઓની મુશ્કેલી એ છે કે તેના ક્રૂર પ્રકારને લઈને તેના દુરુપયોગની વિસ્તૃત સંભાવનાઓ છે.વરિષ્ઠ પોલીસ અધિકારીઓએ વારંવાર ભાર મુક્યો છે કે ગુના અને ગુનેગારો સાથે કામ પાર પાડવા માટે પોલીસ પાસે પાવર નથી એવું નથી.હાલમાં અમલમાં રહેલા કાયદામાં પણ સખ્ત પ્રોવીઝનો છે જેને ૧૯૬૭ના કેન્દ્રીય અધિનિયમ અનલોફૂલ એક્ટીવીટીઝ પ્રિવેન્શન એક્ટ (UAPA) દ્વારા વધુ વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યા છે. જે અમલમાં છે તે કાયદાઓનો ઉપયોગ કરવાને બદલે, ગુનાખોરી ડામવા માટે પોતાને વધુ સત્તા મળી શકે અને ભય ફેલાવવા માટે, રાજ્યો હંમેશા નવા કાયદાઓ લાગુ કરવાના પ્રયાસો કરતા હોય છે. આ નવા કાયદાઓના બહોળા કરાયેલ પ્રોવીઝનો નો ઉપયોગ, લગભગ મોટાભાગના કેસોમાં, પોતાનો બચાવ કરવા સક્ષમ ના હોય એવા લોકોને પકડવા માટેજ થતો હોય છે.

હાલના ઉત્તરપ્રદેશમાં થયેલ મૂઠભેડો અંગેના કેટલાક મીડિયાના રિપોર્ટોએ, કેટલીક વ્યક્તિઓને જે રીતે મારવામાં આવ્યા છે તે અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ખડા કર્યા છે. પરિવારોએ જણાવ્યું છે કે તેમના પરિવારના સભ્યને પોલીસે દ્વારા ઉઠાવી લઈને પછી તેને મૂઠભેડમાં માર્યા ગયા હોવાનું જાહેર કરાયું છે. પરંતુ રાજ્ય સરકારે આ ચિંતાઓ પરટ્વે ધ્યાન આપ્યું નથી. એની જગ્યાએ તેણે એવી બડાઈ મારી છે કે આ મૃત્યુઓ તેમની ગુનાખોરોની દુનિયા ઉપર વિજયને દર્શાવે છે, જોકે ઉત્તરપ્રદેશમાં ગુનેગારોની ગેંગો અને રાજનીતિ એકબીજા સાથે નજીકથી સંકળાયેલા છે.

નેશનલ હ્યુમન રાઈટ કમીશન તેના પ્રશ્નોના જવાબ માટે ઉત્તરપ્રદેશ સરકાર પર દબાણ લાવે એ અગત્યનું છે. જો પોલીસે, તેમણે કરેલા દાવા મુજબ જો પોતાના બચાવમાં ગોળીબાર કર્યો હોય તોપણ તેમણે તે સાબિત કરવું જરૂરી છે. તેમ ણ થાય અને જો કેટલાક પોસ્ટમોર્ટમના રિપોર્ટોમાં બહાર આવ્યું છે તે મુજબ ખુબ નજીકથી ગોળી છોડવામાં આવી હોય, તો એમ માનવા માટે પુરતા કારણો છે કે કાયદાના નિયમોનો, કાયદાના રખેવાળો દ્વારાજ મોટાપાયે ઉલ્લંઘન કરવામાં આવી રહ્યું છે. જ્યારે રાજ્ય પોતેજ ગુનાખોરીનો અંત લાવવાના નામે, મનમાની પર ઉતારી આવે, તો નિર્દોષ લોકોની જીંદગી જોખમમાં મુકાતી હોય છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top