ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

કૌભાંડમાંથી શીખ લઈએ

બેંક કૌભાંડોનું નિરાકરણ તેનું ખાનગીકરણ હોવાની દલીલ ખોટી છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

તાજેતરના વર્ષોમાં થયેલ બેંક કૌભાંડોમાં, તાજેતરમાજ પંજાબ નેશનલ બેંક(પીએનબી)ના કૌભાંડનો ઉમેરો થયો છે. પીએનબીના કેસમાં બે બાબતોને તાત્કાલિકરૂપે ધ્યાનમાં લેવાવી જોઈએ. એક, એ સ્પષ્ટ છે કે આ બેંક છેતરપીંડી સુનિયોજિત હતી. બેન્કની છેતરપીંડી એ એક એવી પરિસ્થિતિ છે કે જેમાં તેના કર્મચારીઓ કે બહારના લોકો બેન્કની જવાબદારી અને જોખમે તેના નિયમોની અવગણના કરે છે. પોતાના શેરધારકો અને પ્રબંધકોને લાભ આપવા માટે, ગ્રાહકો અને કરદાતાઓની જવાબદારી અને જોખમે, બેંક પોતેજ પોતાના નીતિ નિયમોનું ઉલ્લંઘન કરે તેના કરતા આ જુદી પરિસ્થિતિ છે. બિન ઉત્પાદક અસ્કયામતો (એનપીએ) છેતરપીંડીને કારણે પણ હોય શકે (બેંક કર્મચારી અને લોનધારકની મીલીભગત થી) અને એવું પણ બને કે ધંધામાં ખરેખર મુશ્કેલીઓ ઉભી થવાથી એનપીએ ઉભી થઇ હોય. 

બીજું, આ તબક્કે એવું લાગી રહ્યું છે કે આ છેતરપીંડી સંપૂર્ણપણે, જેણે કાર્યપધ્ધતીના જોખમને કારણે ઉભી થઇ છે, એટલે કે સીસ્ટમ અને પ્રક્રિયાઓનું ઉલ્લંઘન કરવાથી. એને ક્રેડીટ કે લોનના જોખમ સાથે કોઈ લેવાદેવા નથી. ખાસ ધ્યાન આપવાની જરૂર એટલે છે કેમકે અ નુકસાને તરતજ રાજનૈતિક રંગ પકડ્યો. વિરોધ પક્ષે આનું દોષારોપણ કરતા એનડીએ સરકાર તરફ આંગળી ચીંધવામાં સહેજે મોડું ના કર્યું. સામે પક્ષે ભારતીય જનતા પાર્ટીએ પણ દોશી નીરવ મોદી અને કોંગ્રેસ પાર્ટીના કેટલાક સભ્યો સામે આરોપો મુક્યા.

ક્રેડીટના જોખમના મામલામાં, રાજનૈતિક અને અમલદારશાહીની દાખલનું હંમેશા રહેવાની છે. આપણે ત્યાં જેને “” કહેવામાં આવે છે એવા ધિરાણો થાય છે. રાજનેતાઓ અને અમલદારો દ્વારા જાહેર ક્ષેત્રની બેંકો પર ધંધાકીય રીતે સુરક્ષિત ણ હોય એવા ધિરાણો કરવા માટે પણ દબાણ કરવામાં આવે છે. કાર્યપધ્ધતીના જોખમની બાબતે આવું શક્ય નથી. કાર્યપધ્ધતિની છેતરપીંડીમાં એનો પ્રકાર જ એવો છે કે સ્વાભાવિક રીતેજ કર્મચારીઓને ફાયદો થાય અને, કેટલાક કિસ્સાઓમાં બહારના લોકોને, પરંતુ રાજનૈતિક દખલ ભાગ્યેજ કોઈ પરિબળ હોય શકે. મોદીએ ભલે કોઈપણ રાજનૈતિક વારસો ભોગવ્યો હોય પરંતુ હજીસુધી આ કેસમાં થયેલ કાર્યપધ્ધતિની છેતરપીંડીમાં પીએનબીને કોઈ રાજનૈતિક નિર્દેશ કે ટેકો મળ્યાના પુરાવા મળ્યા નથી.

હજીસુધી તો છેતરપીંડીની વિગતો પણ સ્પષ્ટ થઇ નથી. મીડિયામાં આવેલ રિપોર્ટો પરથી એવું દેખાઈ રહ્યું છે કે પીએનબીએ મોદીની વિદેશમાં કાર્યરત કંપનીઓ માટે કેટલાક લેટર ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ (આ એક પ્રકારની ગેરંટી જ છે) જારી કર્યા હતા. એક કર્મચારીએ બેંકો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતી મેસેજ મોકલવાની સિસ્ટમ ‘સ્વીફ્ટ’નો તેમની સત્તાની ઉપરવટ જઈને ઉપયોગ કર્યો હતો. તેના ઉપર ઘણાબધા લેટર ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ જારી કરવાનો આરોપ છે જેની તાકાત ઉપર મોદીની ફર્મને પરદેશમાં બેન્કોએ લોન આપી હતી.

આમતો લેટર ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ ૯૦ દિવસ જેટલા ટૂંકા સમય માટેજ જારી કરવામાં આવતા હોય છે પરંતુ આ કર્મચારીએ નિયમનોની વિરુદ્ધ જઈને ૩૬૫ દિવસ જેટલા લાંબાગાળા માટે લેટર ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ જારી કર્યા હતા. રીપોર્ટ દર્શાવે છે કે આવું છેલ્લા સાત વર્ષથી ચાલી રહ્યું હતું. આનો અર્થ એ થયોકે મોદીની ફર્મને ધીરાયેલ લોનની પાકતી મુદતે ચુકવણી કરી દેવામાં આવી હતી, જો આમ થયું નહોત તો પરદેશની બેન્કોએ પીએનબી દ્વારા જારી કરાયેલ લેટર ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગની સામે ફરીવાર લોન આપી નહોત. શું હાલના મહિનાઓમાં, મોદી લોનની પરત ચુકવણી કરવામાં નિષ્ફળ ગયા હતા જેણે કારણે આ આખું કૌભાંડ છતું થઇ ગયું? કે પછી આ ભ્રષ્ટ કર્મચારીને સ્થાને આવેલ નવા કર્મચારીએ લેટર ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ રીન્યુ ન કર્યા તેને લઈને આ કૌભાંડ છતું થયું? આ એક એવો મુદ્દો છે જેનું સ્પષ્ટીકરણ થવું જરૂરી છે.

એ સ્પષ્ટ થવું જરૂરી છે કે શું કરવું જોઈએ અને રઘવાયા થઈને શું શું ણ કરવું જોઈએ. સૌથી પહેલું કામ જારી કરાયેલ બધા લેટર ઓફ અન્ડરસ્ટેન્ડિંગ મળીને બેન્કોનું કેટલું લેણું બાકી નીકળે છે અને તેણે પહોંચી વળવા માટે કેટલી અસ્કયામતો ઉપલબ્ધ છે. આના ઉપરથી નુકસાનનું આંકલન કરી શકાય. નુકસાનનો તાત્કાલિક અંદાજ મેળવવો ખુબ જરૂરી છે કેમકે નુકસાન અંગે મોટી મોટી અટકળો થવાથી ઘણીબધી જાહેર ક્ષેત્રની બેન્કોના શેરની કિંમતોમાં તીવ્ર ઘટાડો નોંધાયો છે.

બીજું, આપણે એ પણ સમજવું રહ્યુંકે આંતરિક સીસ્ટમ પરના કંટ્રોલ સાથે કઈ રીતે ચેડાં કરાયા. એક કારણ એવું અપાઈ રહ્યું છે કે પીએનબી બેંકમાં સ્વીફ્ટ સીસ્ટમ, બેન્કની કોર (મૂળભૂત) સીસ્ટમ સાથે જોડાયેલ નથી. જો આમ પણ હોય તોપણ આપણે એ સમજવું રહ્યું કે આંતરિક નિયમોનું ઉલ્લંઘન કેમ આંતરિક ઓડીટમાં અને ત્યારના ઓડીટરની પકડમાં કેમ આવી શક્યું નહિ. સરકારે આ ખામી માટે તરતજ રીઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયાને તેના નિરીક્ષણમાં ભૂલ બદલ દોશી ઠરાવી. પરંતુ સામાન્યરીતે બેન્કની છેતરપીંડી પકડવાનું કાર્ય નિરીક્ષકનું નથી; એકવાર લાગતી વળગતી બેંક દ્વારા છેતરપીંડીની વિધિવત જાણ કરવામાં આવે તે પછીજ નિરીક્ષક પગલા લેતા હોય છે.

પીએનબીના પ્રકરણે, જાહેર ક્ષેત્રની બેન્કોને એક બીજો ઝટકો આપ્યો છે. અમને એવું જણાવાયું છે કે; જાહેર ક્ષેત્રની બેન્કોમાં છેતરપીંડી અને તેને કંટ્રોલ ના કરી શકવાની જવાબદારી સરકારના માથે હોય છે. જાહેરક્ષેત્રની બેન્કોના મેનેજરો પાસે કૌભાંડો રોકવાની અને જનતાના પૈસાના દુરુપયોગને રોકવા માટે પ્રોત્સાહનોની કમી છે. પરંતુ આ પ્રકારના બનાવો બનતા રોકવા માટે, બેન્કોનું ખાનગીકરણ એજ એકમાત્ર ઉપાય છે એમ કહેવું ઉતાવળિયું છે.

હાલના વર્ષોમાં દુનિયાભરમાં સૌથી જાણીતા નાણાકીય સંસ્થાનોમાં ચકરાવે ચઢાવી દે તેવા કૌભાંડો નોંધાયા છે, એ વાતના જાણકારો માટે આ ઉપાય હાસ્યાસ્પદ જ લાગે છે. ૧૯૯૫માં, નીક લેસન નામના એક વેપારીએ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેન્કના બારીન્ગને નીચે લાવી દીધું હતું.આવી ઘણીબધી સંસ્થાઓને વ્યક્તિઓ દ્વારા ધરખમ નુકસાન પહોંચાડવામાં આવ્યું હોવાના સંખ્યાબંધ કિસ્સાઓ મોજુદ છે.

આ પછી, એવા પણ તોફાની મામલાઓ છે જેમાં ખાનગી માલિકીની વિશ્વની જાણીતી બેન્કોએ કાયદો તોડવા બદલ અબજો ડોલરનો દંડ ભરવો પડ્યો હોય. લીબર રિગિંગ, વિનિમય દરમાં ગોટાળો કરવો, મની લોન્ડરિંગ, રીટેલ પ્રોડકટોનું ગેરમાર્ગે દોરી વેચાણ- આંતરરાષ્ટ્રીય બેંકો આ પ્રકારના અને આવાજ બીજા નિયમોના ઉલ્લંઘનો માટે દોષી રહી છે. ખાનગી બેન્કોના મેનેજરો માટે કાયદા અને નિયમનોની રખેવાળી કરવા માટે ઘણાબધાં પ્રોત્સાહનો મોજુદ છે કેમકે તેમના દ્વારા રળાયેલ નફામાં તેમણે બોનસના રૂપે ધરખમ બોનસ મળે છે. છેતરપીંડી અને કૌભાંડો જાહેર માલિકી હોય કે ખાનગી ગમે ત્યાં થઇ શકે છે. એવું વિચારવું કે બેન્કોનું ખાનગીકરણ આવા કૌભાંડો રોકવાનો એક કારગર ઉપાય છે તો આવું માનવું ભૂલભરેલું છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top