ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

પેલેસ્ટાઇન પ્રત્યેની ભારતની વિદેશનીતિ એટલે નર્યો દંભ અને આડંબર

મોદીની પેલેસ્ટાઇન મુલાકાતથી ઇઝરાયલ પ્રત્યેની તેની મજબૂત લાગણી અને પ્રેમ સહેજપણ ઓછો થશે નહીં

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

રાજદ્વારી વર્તુળોમાં “તોડવું”, “વિભાજીત કરવું” જેવા કેટલાક શબ્દો છે. સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહીએ તો એ શબ્દોનો અર્થ ઓવા થાય કે પોતાના મૂળભૂત સિધ્ધાંતોને અભરાઇએ ચઢાવી દેવા અને હિંસક અને અનંત સંસ્થાનવાદની સંસ્કૃતિને ભેટવું.

વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરમાં લીધેલી પેલેસ્ટાઇનની મુલાકાત તે પ્રદેશના વ્યાપક પ્રવાસનો એક ભાગ હતો. તેમણે ગત જુલાઇમાં લીધેલી ઇઝરાયલની મુલાકાતથી ખોરવાઇ ગયેલા સંતુલનને પુનઃ ઠીક કરવાનો કદાચ એક પ્રયાસ હોઇ શકે. યાદ રહે કે ઇઝરાયલના વડાપ્રધાને પણ ગત જાન્યુઆરીમાં ભારતની મુલાકાત લઇને મોદીના ઇઝરાયલ પ્રવાસનો  વળતો પ્રત્યુત્તર આપ્યો હતો. જો કે વડાપ્રધાનની પેલેસ્ટાઇન મુલાકાત પાછળ તે રાષ્ટ્રની સમસ્યાઓ કે તેની પ્રજાની તકલીફોને સ્વિકારવાની, કે તેના પ્રત્યે હમદર્દી દાખવવાનો પ્રતિકાત્મક ઇશારો પણ જોવા મળ્યો નહોતો. અહીં એ ભૂલવું જોઇએ નહીં કે જ્યારથી ભારતના ઇઝરાયલ સાથેના સંબંધો ઘનિષ્ઠ બનવાની શરૂઆત થઇ હતી તેના આરંભના સમયથી જ પેલેસ્ટાઇનની સમસ્યાઓ પારંપારિક થઇ ગઇ હતી.

કોઇપણ વ્યક્તિ દ્વારા સહેજપણ નોંધ લેવાતી ન હોય એવી તદ્દન અર્થહિન કવાયતને ફગાવી દેવી જ યોગ્ય રહી. અલબત્ત વિદેશ મંત્રાલય સમક્ષ તેની સંસ્થાગત પ્રવૃત્તિ કે ગતિવિધિ હોઇ શકે છે પરંતુ મોદીની પેલેસ્ટાઇન મુલાકાત જૂની અને મૂળભૂત વાસ્તવિકતા ફરીથી સ્થાપિત ન કરી શકાય એવી સ્થિતિએ પહોંચે તે પહેલાં તેને પુનઃસ્થાપિત કરવાનો એક પ્રયાસ હોઇ શકે છે. અલબત્ત મોદીની આ મુલાકાત અત્યંત હિંસક અને દુશ્મનાવટથી ભરેલા આ પ્રદેશમાં અવારનવાર ફાટી નીકળતી હિંસાની મજબૂત શક્યતા સામે એક સંરક્ષણાત્મક ઢાલ પૂરી પાડવાનો હેતુ સારી શકે છે.

ગમે તે હોય પરંતુ એક વાત તદ્દન નિશ્ચિત છે કે મોદીની પેલેસ્ટાઇન મુલાકાતથી ઇઝરાયલ પ્રત્યેની ભારતની જોરદાર લાગણી અને પ્રેમમાં સહેજપણ ઘટાડો થાય એવા કોઇ સંકેત આ મુલાકાતમાંથી જોવા મળ્યા નહોતા. ભારતના ભૂતપૂર્વ વિદેશ સચિવ કંવલ સિબ્બલ દ્વારા અપાયેલા એક જાહેર નિવેદનથી જ આ બાબત પૂરવાર થઇ જાય છે. સિબ્બલે એવું નિવેદન કર્યું હતું કે “ પેલેસ્ટાઇનની માંગ પ્રત્યે ઇઝરાયેલે અપનાવેલા અત્યંત કડક અને આકરાં વલણને જોતાં અને ઇઝરાયલ અને પેલેસ્ટાઇન વચ્ચે યુનાઇટેડ નેશન્સના ઠરાવ આધારિત કોઇ રાજકીય ઉકેલ શોધી નાંખવાની અને અન્ય શાંતિ પ્રક્રિયા શરૂ કરવાની ભારત દ્વારા કરાતી તરફેણને ધ્યાનમાં લેતાં આ બંને વાસ્તવિકતાઓ વચ્ચે સંતુલન જાળવવું અમારા માટે એક મોટો પડકાર છે, ને તેથી જ આ દિશામાં અમે સંબંધોને અલગ પાડવાની દિશામાં ઘણુ કામ કરી લીધું છે.” યાદ રહે કે કંવલ સિબ્બલ હાલમાં જમેણી વિચારધારા ધરાવતી થિંક ટેન્ક સાથે જોડાયેલા છે અને મોદી સરકારમાં મહત્વની નિમણૂંકોમાં આ થિંક ટેન્કનું ઘણું મોટુ યોગદાન રહ્યું છે.

બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો ઇઝરાયેલે શાંતિ જેવી કોઇપણ બાબતમાં પોતાનો સહેજપણ રસ દાખવ્યો ન હોઇ ભારતે પણ કદાચ તે પરિસ્થિતિ સાથે ટેવાઇ જશે. ઇઝરાયલ સાથેના સંબંધો આગામી દિવસોમાં પણ વધુ મજબૂત બનતા રહેશે અને આ યહૂદી દેશમાં લશ્કરી અને ઔદ્યોગિક સંકુલ ઉભા કરવામાં તેને ટેકો આપતું રહેશે, અને તે સાથે જ તેના અત્યંત ક્રૂર અને ઘાતકી કહી શકાય એવા કબજાને વધુ મજબૂત બનાવવામાં સમર્થન આપતું રહેશે.

એકબીજાને જોડવા જેવી નૈતિક વ્યૂહરચના ક્યારેય હતી જ નહીં પરંતુ આ મુલાકાતથી એક સમ ખાવા પૂરતું એવું બહાનું કાઢવાનું જરૂર મળ્યું કે ભારત શાંતિની પ્રક્રિયામાં શ્રધ્ધા ધરાવવાનું ઇઝરાયલને વચન આપવા ઇચ્છે છે. 1992માં ઇઝરાયલ સાથે સંપૂર્ણ રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત કરતાં પહેલાં ભારતે પેલેસ્ટાઇનના નેતા યાસર અરાફતની મેજબાની કરી હતી જેની પાછળ એવો આશય રહેલો હતો કે સારું પરિણામ આપી શકે એવી શાંતિ પ્રક્રિયાની ખાતરીને સુનિશ્ચિત કરી શકાય. જો કે તે સમયે શાંતિ પ્રક્રિયા જેવું કશું જોવા મળ્યું નહોતું અને રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત કરવા તે વાસ્તવિક અપેક્ષાઓની તુલનાએ નિરર્થક આશાની દિશામાં ઉઠાવાયેલું એક કદમ હતું.

જો કે રાજકીય હેતુ જરૂર સિધ્ધ થયો હતો, કેમ કે ભારતને ઊર્જા અને શસ્ત્રોનો પૂરવઠો પૂરો પાડનાર મુખ્ય દેશ અને તેનું સૌથી મહત્વનું ભાગીદર ગણાતું રશિયા ઇતિહાસની ગર્તામાં ધકેલાઇ ગયું હતું. ભારતે તેના પશ્ચિમી દેશો સાથેના સંબંધો સ્થાપિત કરવાની શરૂઆત કરી હતી અને તે શરૂઆત સંપૂર્ણપણે રચનાત્મક રહે તે બાબતની ખાતરી કરવા ઘડાયેલી આખી યોજનામાં ઇઝરાયલે મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. જો કે ઇઝરાયલ માટેની ગુપ્ત એવી મજબૂત લાગણીનો સૌ પ્રથમવાર જાહેરમાં એકરાર કર્યા બાદ ભારતે બાદમાં તે મુદ્દે ચુપકીદી સેવી લીધી અને ઇઝરાલનું મૌન કહી શકાય એવુ રાજદ્વારી ભાગીદાર બન્યું હતું. 1990માં ફક્ત એકવાર ઉચ્ચસ્તરીય આદાન-પ્રદાન થયું હતું અને તે સમયે ઇઝરાયલના વિદેશ મંત્રી સિમોન પેરેસે ભારતની મુલાકાત લીધી હતી. ઉલ્લેખનીય છે કે સિમોન પેરેસ 1993માં શરૂ થયેલી શાંતિપ્રક્રિયાના એક મજબૂત પ્રતિનિધિ તરીકેની વિશ્વસનિયતા ધરાવે છે.

તે સમય દરમ્યાન 2003માં વડાપ્રધાનની મુલાકાતની યોજના બનાવવામાં આવી હતી, કેમ કે ઇઝરાયલે તમામ પ્રકારની બહાનાબાજી ઉપર સંપૂર્ણ પૂર્ણવિરામ મૂકી દીધું હતું. વડાપ્રધાન એરિયલ શેરોને ઓપરેશન ડિફેન્સિવ શિલ્ડ અંતર્ગત વેસ્ટ બેંક વિસ્તારમાં લોહિયાળ આતંક મચાવી દીધો હતો અને જેનીન શહેરમાં તો નરસંહાર ખેલીને અત્યાચારોની તેમની યાદીમાં પ્રવેશ મેળવી લીધો હતો. યાદ રહે કે શેરોનની મોટાભાગની સિદ્ધિઓ ફક્ત અત્યાચારોના માર્ગે જ હાંસલ શઇ શકી હતી.

રામલ્લા શહેરમાં યાસર અરાફતને નજર કેદ કરી લેવાયા હતા અને ઇઝરાયલી લશ્કર તેમના સંકુલના કમ્પાઉન્ડને ફરતે ચારેબાજુએ ગોઠવાઇ ગયું હોઇ પેલેસ્ટાઇનના અન્ય નેતાઓ તદ્દન બનાવટી સંતુલન પૂરવાર કરવા પણ પ્રતિકાત્મક કહી શકાય એવી મુલાકાત લઇ શકે એવી શક્યતાઓ નહિવત હતી. જો કે 2015માં પ્રક્રિયા ફરીથી શરૂ થઇ. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ પ્રણવ મુખરજી જોર્ડનની સાથે રહીને રાજકીય અશાંતિથી ઉકળતા ચરૂ જેવી સ્થિતિ ધરાવતા પેલેસ્ટાઇનમાં આવી પહોંચ્યા. પેલેસ્ટાઇન નેશનલ ઓથોરિટિના અત્યંત નબળા પડી ગયેલા રાજકીય નેતાઓ સાથે રાષ્ટ્રપતિની મુલાકાતોને ઇઝરાયલમાં ગોઠવાયેલા કાર્યક્રમોની તુલનાએ પહેલાં ગોઠવીને ભારતે પેલેસ્ટાઇનને વધુ પ્રધાન્ય આપ્યું. જો કે ઇઝરાયલ સાથે વધુ ઘનિષ્ઠ બનતા જતાં વ્યૂહાત્મક સંબંધો અને પેલેસ્ટાઇનને પ્રતિકાત્મક ટેકો અને સમર્થન આપવા વચ્ચેનું સંતુલન જાળવવાની ભારતની યોજનાનું આ પ્રથમ પગલું હતું.

જો કે ઇઝરાયલ મોદીની પેલેસ્ટાઇન મુલાકાત ઉપર કોઇ વિશેષ ધ્યાન આપે અથવા તો તેનું ખોટું અર્થઘટન કરે એવી કોઇ શક્યતા નથી. ઇઝરાયલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતાન્યાહૂ તાજેતરમાં ભારતની મુલાકાતે આવ્યા ત્યારે તેમને પૂછવામાં આવ્યું હતું કે જેરૂસલેમને ઠરાવ વિરુદ્ધ ભારતે મત આપ્યો હતો તેનો અર્થ શુ હોઇ શકે? આ પ્રશ્નના પ્રત્યુત્તરમાં તેમણે તદ્દન બેદરકાર અને ઉડાઉ જવાબ આપ્યો હતો. જે રીતે અને જે દિશામાં ભારત અને ઇઝરાયલના સંબંધો ઘનિષ્ઠ બનતા જાય છે તેનાથી ઇઝરાયલ ખુબ જ ખુશ છે અને મોદીની પેલેસ્ટાઇન મુલાકાતથી  દુઃખ લગાડવાનું તેની પાસે કોઇ વાજબી કારણ પણ નથી, કારણકે મોદીની તે મુલાકાત ફક્ત પ્રતિકાત્મક જ હતી.

ઇઝારયલના યુરોપ સાથેના સંબંધોમાં આવેલી ખટાશના પગલે સર્જાયેલી સ્થિતિને પહોંચી વળવા ઇઝરાયલે ઘડી કાઢેલી વ્યૂહરચનામાં ભારત તદ્દન ફીટ બેસે છે. તાજેતરના સમયમાં યુરોપના વધી રહેલા આક્રોશ સામે નેતાન્યાહૂ બરાબર ટક્કર લઇ રહ્યા છે, કેમ કે તેમણે યહૂદીઓ વિરુદ્ધની ઐતિહાસિક ઘૃણા અને હિનભાવના અંગે નૈતિક પ્રવચન આપ્યું હતું અને તદ્દન ઉધ્ધતાઇપૂર્વક નિવેદન કર્યું હતું કે વ્યૂહાત્મક અને આર્થિક ભાગીદારી માટે ઇઝરાયલ પાસે વધુ ફળદાયી એવા અન્ય અનેક દેશો છે.

હવે એમ લાગે છે કે ભારતને એવી સ્થિતિને સમર્થન આપ્યા સિવાય કોઇ છૂટકો જ નથી કે જેમાં તેની સમક્ષ પેલેસ્ટાઇનના વિરોધ અને ગતિરોધને ઘાતકી રીતે કચડી નાંખવા ઇઝરાયલે શરૂ કરેલી પ્રાણઘાતક રમતને સ્વિકારવા સિવાય કોઇ વિકલ્પ બચ્યો નથી. પેલેસ્ટાઇને મધ્યસ્થી તરીકે અમેરિકાનો સ્વિકાર કરવાનો સ્પષ્ટ ઇન્કાર કરી દીધો છે પરંતુ સિરિયા અને તેની આજુબાજુના વ્યાપક પ્રદેશોમાં ફેલાયેલી અંધાધૂંધીને ધ્યાનમાં લેતાં એમ જણાય છે કે આગામી થોડા વર્ષો માટે તો આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયનું ધ્યાન પેલેસ્ટાઇન તરફ પડે એવી કોઇ શક્યતા જણાતી નથી અને એવા સંજોગોમાં ભારતને ઇઝરાયલ પાસેથી તેની તમામ જરૂરિયાતો સંતોષવાનો છુટ્ટો દોર મળી જશે અને તેમ કરવાથી ભારતની અંદર રહેલી એકતા ઉપર અને સમગ્ર વિશ્વમાં ઉભી થયેલી તેની વિશ્વસનિયતા ઉપર કેવી ખતરનાક અસર પડશે તેની પણ તે સહેજપણ ચિંતા કરશે નહીં.

 

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top