ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

અર્થતંત્ર અને લોકો

આર્થિક સર્વેક્ષણ ના દેખાડા ઉપરાંત, નથી અર્થતંત્ર સારો દેખાવ કરી રહ્યું કે નથી લોકો.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

જો આપણે ભારત સરકારના આર્થિક સર્વેક્ષણ ૨૦૧૭-૧૮ માં  વર્ષ ૨૦૧૭-૧૮ અને વર્ષ ૨૦૧૮-૧૯ માટે કરાયેલ આશા અને આગાહી કરાયા મુજબ માની લઈએ કે વાસ્તવિક કુલ ઘરેલું ઉત્પાદ(જીડીપી) ૬.૭૫% અને ૭%-૭.૫% હશે અને સેન્ટ્રલ સ્ટેટીસ્ટીક ઓફીસના આંકડા, જે દર્શાવે છે કે ૨૦૧૪-૧૫ થી ૨૦૧૬-૧૭ દરમ્યાન જીડીપીના દરમાં ૭.૫% જેટલો વધારો થયો હતો, તેને માની લઈએ તો છેલ્લા પાંચ વર્ષના ગાળામાં ભારત વિશ્વની સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ પામી રહેલ અર્થતંત્ર હશે. આથી વધુ, શેરબજારોમાં તેજી છે, જે મુંબઈ સ્ટોક એક્સચેન્જના સેન્સેક્સ અને નિફ્ટી ફિફ્ટી ઇન્ડેક્સના વધારામાં દેખાય છે. આર્થિક સર્વેક્ષણમાં સુચવાયું છે કે, “ભારતે તેના મુખ્ય બે ટકી શકે તેવી શક્તિઓ- ખાનગી રોકાણ અને નિકાસના બળ ઉપર સતત આર્થિક વિકાસના વાતાવરણને જાળવી રાખવું જોઈએ.” લેખકો ઈચ્છે છે કે ભારતીય અર્થતંત્ર તેના ૨૦૦૩-૦૪ થી લઇ ૨૦૦૭-૦૮ દરમ્યાન જોવાયેલ ઊંચા વિકાસ તરફ પાછું વળે. પણ કઈ રીતે તે લાગે છેકે તેઓ જાણતા નથી. એ માટે સમજવું પડશે કે આ વિકાસ યાત્રા શા માટે ધીમી પડી અને એ કઈ સમસ્યાઓ છે જેનો ઉકેલ લાવી શકાયો નથી. આની જરૂરત છે, જોકે બીજા દેશોના રોકાણો અને બચતમાં ઘટાડા પરથી તેનો અભ્યાસ કરવાની કોશિશ થઇ રહી છે.

આર્થિક સર્વેક્ષણમાં દર્શાવાયેલ આંકડા પરથી, અર્થતંત્રની માંગની બાજુએ રોકાણો બુરી રીતે પ્રભાવિત થયા છે, જોકે આનો પડઘો જીડીપીની વૃદ્ધીમાં ધારેલ, તીક્ષ્ણ ઘટાડામાં પરિવર્તિત થયો નથી. જો વધી રહેલ કેપિટલ- આઉટપુટ રેશીઓમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો આવે તોજ માની શકાય કે જીડીપી વૃદ્ધિના ઊંચા આંકડાઓ સાચા છે. પણ આવું થયું છે તેવું દર્શાવતું કશુંજ થયું નથી. માત્ર ૨૦૧૫-૧૬ સુધીના જ રોકાણોના આંકડાઓ ઉપલબ્ધ છે. આ આંકડાઓ રોકાણદરમાં સતત ઘટાડો દર્શાવે છે- જીડીપીના ટકા તરીકે કુલ મૂડી નિર્માણ, જે ૨૦૧૧-૧૨માં ૩૯% હતું ત્યાંથી ઘટીને ૨૦૧૫-૧૬માં ૩૩.૩૫ થયું. હકીકતમાં, જીડીપીના ટકા તરીકે, ફિક્સ રોકાણદર- કુલ ફિક્સ મૂડી નિર્માણ આ ગાળા દરમ્યાન ૫ પર્સન્ટેજ પોઈન્ટ જેટલું ઘટ્યું, અને ૨૦૧૬-૧૭માં તેમાં બીજા ૨ પર્સન્ટેજ પોઈન્ટનો ઘટાડો  નોંધાયો. ૨૦૧૭-૧૮માં જયારે ખાનગી કોર્પોરેટ ક્ષેત્ર, અર્થતંત્રનું મુખ્ય રોકાણ એન્જીન બની ગયું છે ત્યારે લાગી રહ્યું છે કે આમાં વધુ ઘટાડો નોંધાશે. આર્થિક સર્વેક્ષણમાં નબળા રોકાણો માટે કેટલેક અંશે “બેવડા સરવૈયાની સમસ્યા”- ખાનગી કંપનીઓને વધુ પડતું પ્રાધાન્ય અને જાહેર ક્ષેત્રની બેન્કોના કમરતોડ નબળા ધિરાણને, નાણાકીય કટોકટી જવાબદાર માનવામાં આવ્યું છે.

પરંતુ કેન્યેશિયન “એનિમલ સ્પીરીટ” તરીકે જાણીતી માંગ સાઈડનું શું, જે અર્થતંત્રના ખરા ભાગમાં ખાનગી રોકાણોને બઢાવો આપે છે? ૨૦૦૩-૦૪ થી ૨૦૦૭-૦૮ દરમ્યાન આ માટેના અગત્યનું પરિબળ, નીચા મુલ્યવાળી અસ્કયામતો સુધી ખાનગી કોર્પોરેટ ક્ષેત્રની પહોંચ હતી. આવું બારતીય જનતા પાર્ટીના નેતૃત્વવાળી એનડીએ સરકાર દ્વારા જાહેર ક્ષેત્રની અસ્કયામતોના, પાણીના મૂલ્ય ખાનગીકરણ કરવાથી શક્ય બન્યું અને ત્યારબાદ, આપણે કોંગ્રેસના નેતૃત્વવાળી યુપીએ સરકાર દ્વારા પણ ખાનગી કોર્પોરેટ ક્ષેત્રને સસ્તાભાવે  જમીન, ખનીજ, કોલસો, જંગલના સંસાધનોને તેમજ ટેલીકોમ સ્પેક્ટ્રમ સુધ્ધા સોંપી (લીઝ પર)દેવાતા  જોયા. આ ઓછું હોય તેમ, પબ્લિક-પ્રાઈવેટ પાર્ટનરશીપમાં ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટોને “વાયેબીલીટી ગેપ ફંડિંગ”ના રૂપમાં મોટી મોટી સબસીડીઓ અપાઈ. ખાનગી કોર્પોરેટ ક્ષેત્રને આપવામાં આવેલ, આ તમામ મોટા મોટા પ્રલોભનો, ભ્રષ્ટાચારયુક્ત સોદો અને જાહેર વિરોધ વચ્ચે રાજનીતિક રીતે ટકાવવા મુશ્કેલ હતા. નરેન્દ્ર મોદીના નેતૃત્વમાં, બીજેપી સરકાર,૨૦૧૯મ ફરીવાર સત્તામાં આવશે તો શું તે બીજેપીના નેતૃત્વવાળી એનડીએ સરકાર દ્વારા અધૂરા છોડાયેલ, જાહેર ક્ષેત્રની અસ્કયામતોના ઓછી કિંમતે “વ્યુહાત્મક વેચાણ” ચાલુ રાખવામાં સફળ થઇ શકશે?

મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રે ૨૦૧૫-૧૬ના ચોથા ક્વાટરથી, જીવીએ ના વૃદ્ધિદરમાં કોન્સ્ટન્ટ બેસિક કિંમતમાં ઘટાડો, ૨૦૧૭-૧૮ના બીજા ક્વાર્ટરમાં કંઇક સુધારો નોંધાયો હોવા છતાં ચિંતાનો વિષય છે. ઊંચા વાસ્તવિક વ્યાજદર અને એનપીએ ને કારણે બેંકો દ્વારા ધિરાણ કરવાની અનિચ્છાને જવાબદાર કારણ ગણાવવામાં આવે છે. પરંતુ આયાત દ્વારા નીર્માયેલ પ્રતિસ્પર્ધાએ વેચાણના રેવેન્યુ અને ઘરેલું ઉદ્યમોની ક્ષમતાના વપરાશ ઉપર વિપરીત અસર કરી છે, અને તેમને તેમના નફાના ગાળાને ઓછો કરવા માટેની ફરજ પાડી છે.  આને કારણે ધારેલ નફાના દર અને તેની સાથે સંલગ્ન રોકાણની શક્યતા ઉપર નકારાત્મક અસર નાંખી છે. વધુમાં, બાંધકામ ક્ષેત્રે ૨૦૧૬-૧૭ અને ૨૦૧૭-૧૮ દરમ્યાન, જીવીએ ના વૃદ્ધિદરમાં કોન્સ્ટન્ટ બેસિક કિંમતમાં થયેલ સતત ઘટાડાથી રોજગાર અને સ્ટીલ, સિમેન્ટ અને બીજા મટીરીયલની માંગ ઉપર વિપરીત અસર પડી છે. આને કારણે સરવાળે, નફાના દર ઉપર અને આ ક્ષેત્રોમાં રોકાણો ઉપર માઠી અસર પડી છે.

કૃષિ ક્ષત્રે પણ ૨૦૧૬-૧૭ના છેલ્લા ક્વાર્ટરથી જીવીએ ના વૃદ્ધિદરમાં કોન્સ્ટન્ટ બેસિક કિંમતમાં ઘટાડો નોંધાયો છે. આર્થિક સર્વેક્ષણમાં ૨૦૧૭-૧૮ના બીજા કવાર્ટરમાં સુધારો થવાની આશા દર્શાવાઈ હોવા છતાં તાતી જરૂરત છે કે અનાજ અને રોકડ પાકો માટે વળતરયુક્ત કિંમતો મળી રહે તે માટેનું મીકેનીઝમ વિકસાવવામાં આવે અને રોકડ પાકો માટે જેતે પાકના કોમોડીટી બોર્ડને પુનર્જીવિત કરવામાં આવે. ખેતકામદારોને તેમના દેવામાં રાહત આપવાની સાથેજ આવા ભાવના ટેકાને સાંકળવાની જરૂર છે. ઘણા લોકો ખેતકામદારોને દેવામાં રાહત આપવાનો વિરોધ કરે છે કે આથી નીતિવિષયક ખતરો ઉભો થાય છે પણ જ્યારે ઉદ્યોગોના માંધાતાઓ આવા દેવા લખી વાળવાના લાભકર્તા હોય જે ઘણીવાર તો જાણીજોઈને નાદારી નોંધાવે છે, ત્યારે તેઓ મોં સીવી લે છે. કંપની લોં માં એવો સુધારો લાવવો જોઈએ કે “માર્યાદિત જવાબદારી” નું પ્રોવિઝન આવી કંપનીઓના પ્રમોટરો માટે લાગુ થવું જોઈએ નહિ.

બહુ પહેલા જયારે જાહેર જીવનમાં જુઠાણાનું આટલું આજના જેવું પ્રચલન નહોતું, ત્યારે એક બ્રાઝિલિયન રાષ્ટ્રપતીને, સરમુખત્યારશાહીના સમયગાળા દરમ્યાન,  તેઓ જ્યારે અમેરિકાની સત્તાવાર મુલાકાતે ગયા હતા ત્યારિક પત્રકારે બ્રાઝિલિયન અર્થતંત્રની સ્થિતિ વિષે પ્રશ્ન કર્યો હતો. તેમનો જવાબ હતો: “મારા દેશમાં અર્થતંત્ર તો સારો દેખાવ કરી રહ્યું છે પણ જનતા નથી કરી રહી.” મોદી સરકારના બે પગલાઓ, નોટબંધી અને જીએસટી,જેણે કારણે અનૌપચારિક અર્થતંત્રમાં સામાન્ય જનતાને ભારે હાલાકી ભોગવવી પડી છે જેણે “ગેમ ચેન્જર” તરીકે દર્શાવવામાં આવે છે. એની એકમાત્ર અણધારેલ વિષમતા, જીડીપી વૃદ્ધિ દરમાં નજીવા ઘટાડામાં જોવા મળે છે.તેની રોજગાર અને આજીવિકા ઉપર પડેલ વિપરીત અસરોને ઢાંકી દેવામાં આવી છે.

અમે લેખોમાં નોટબંધીની નકારાત્મક અસરો ઉપર આ અગાઉ પણ ઘણુંબધું લખ્યું છે. છતાં, કઈ રીતે જીએસટી અનૌપચારિક ક્ષેત્રને ખાઈ જી રહ્યું છે તે અંગે લખવું વ્યાજબી હશે. વધારાયેલ “ટ્રાન્ઝેક્શન ટેક્સ” અને અનૌપચારિક ક્ષેત્રમાં “બીઝનેસ”ને કારણે, જીએસટીનું રીફંડ મળે ત્યાં સુધી રાહ જોવામાં લાગતો ખર્ચ ઉપરાંત, અનૌપચારિક ક્ષેત્રને ટેક્સની જાળમાં લાવવા માટે આડકતરા વેરાઓની ફરી વહેંચણી કરવામાં આવી રહી છે અને આ રીતે ખાનગી કોર્પોરેટ ક્ષેત્ર પરના ભારણને ઓછું કરવામાં આવી રહ્યું છે. પ્લાન્ટેશન ઉપરાંતના કૃષિ ક્ષેત્ર સહીત, અનૌપચારિક ક્ષેત્ર નો જીડીપીમાં ફાળો ૪૫% જેટલો છે તેમજ આ ક્ષેત્ર લગભગ ૭૫% લોકોને રોજગાર પૂરો પાડે છે. બિનકૃષિયુક્ત અનૌપચારિક ક્ષેત્રના ઘણા મોટાભાગને જીએસટીમાં આવરી લેવાયો હોવાથી આ ઉદ્યમોની સફળ થવાની શક્યતાઓ ઉપર મોટો સવાલ ઉભો થયો છે, અને આમાંના કેટલાક ઉદ્યમો બંધ થઇ જવાથી રોજગાર અને આજીવિકા ઉપર ગંભીર અસરો થશે.

આ જ રીતે, ઇન્ટરનેશનલ ફૂડ પોલીસી રીસર્ચ ઇન્સ્ટીટયુટના રીપોર્ટ, વૈશ્વિક ભુખમરી સૂચકાંક ૨૦૧૭: ભુખમરીની અસમાનતાઓમાં જણાવાયું છે કે ભારતમાં પાંચ વર્ષથી નીચેના બાળકોમાં, કુપોષણ, અલ્પવિકસિત અને માતૃ સ્વાસ્થ્ય અને બાળકોના મૃત્યુદરની સ્થિતિ ગંભીર છે અને બાંગલાદેશ તેમજ સહારાની દક્ષીણમાંના,આફ્રિકાના કેટલાક દેશોની સરખામણીએ વધુ ખરાબ છે. ભારતમાં લગભગ ૩૮% બાળકો અલ્પવિકાસની સમસ્યાથી ગ્રસિત છે જેમાં કેલરીના અપૂરતા પ્રમાણને કારને તેમની ઊંચાઈ વધતી અટકી જાય છે. ૨૦૧૭ના રીપોર્ટ, ભારત: રાષ્ટ્રના રાજ્યોની સ્વાસ્થ્ય સ્થિતિને ટાંકતા, આર્થિક સર્વેક્ષણમાં ભારપૂર્વક જણાવાયું છે કે “કુપોષણ” એ “દેશ પર રોગોનું ભારણ વધારનાર સૌથી અગત્યનું પરિબળ (૧૪.૬%) છે.” એથીપણ મોટી સમસ્યા, ગરીબી, અભાવ અને નીચી ગુણવત્તાયુક્ત જીવનના સમુદ્રમાં, ધન, સંપન્નતા અને સંસ્કૃતિનું ટાપુના રૂપમાં કેન્દ્રીકરણની છે. હકીકતમાં, ગ્રામીણ વિસ્તારોના ૮૦% અને શહેરી વિસ્તારોના ૬૦% લોકોને તેમના જીવન માટે જરૂરી નિયમ પ્રમાણે, અનુક્રમે ૨૪૦૦ અને ૨૧૦૦ કેલરી મળી શકાતી નથી.તેમણે તેમની અસહાયતાની પરિસ્થિતિને ભારતીય સમાજના બીજા છેડે ૧૦૦ ડોલર બીલીયોનરોની દોમદોમ સાહ્યબીના વિરોધાભાસમાં ભોગવવી પડે છે. આને માટે સંકલિત બાળ વિકાસ યોજના અને મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામ રોજગાર યોજનાની સેવાઓ પણ પુરતી સવાલાતી આપી સકતી નથી.

આર્થિક સર્વેક્ષણના આડાઅવળા જીડીપી અને ગીવીએના અન્કાડાઓ ,એના વિકાસના આકાલાનો, અર્થતંત્રના વિકાસની પ્રક્રિયા આડેપાટે જવાના કારણોની તપાસમાં નિષ્ફળતા અને તેના નિરાકરણ માટેના પ્રયાસોના અભાવ, એની વેપાર કરવા માટે સરળતા દ્વારા આગલા પડાવ સુધી પહોંચવાની લલક અને તેના ક્લાઈમેટ ચેન્જ અને જેન્ડરના મુદ્દે ખોખલી વાતો, એના મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય, “રોકાણકારોના વિશ્વાસ”માં વધારો કરવો, જેને માટે તેની રચના થઇ હતી, તે દિશામાં કંઇજ કરી શકી નથી. હકીકતમાં, નથી અર્થતંત્ર સારો દેખાવ કરી રહ્યું, કે નથી લોકો તેમ કરી રહ્યા. 

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top