ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

શ્વાસની કિંમત

વાયુ પ્રદૂષણ જાહેર સ્વાસ્થ્યનું જોખમ છે અને લાંબા ગાળાના અસરકારક ઉકેલને ઝંખે છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

લાન્સેટ પ્લેનેટરી હેલ્થમાં પ્રકાશિત થયેલા સંશોધનો એ વાતની પૂર્તિ કરે છે કે ભારતીયો પ્રદુષિત વાયુ કારણે મોટા પ્રમાણમાં મૃત્યુદર અને બિમારીઓથી પીડાય છે. સંશોધનના પરિણામો નિરાશાજનક છે, કારણ કે તે જેનું વૈશ્વિક સ્તરે વાયુ પ્રદુષણ લેવલમાં સંસર્ગ સ્તર સૌથી વધુ છે તેવા ભારતમાં વાયુ પ્રદૂષણના જોખમોને ઘટાડવા પર નવેસરથી ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જરૂરી છે એવી બિહામણી જાહેર હેલ્થ ઇમર્જન્સી તરફ અંગૂલીનિર્દેશ કરે છે. અત્યાર સુધી, ભારતમાં વાયુ પ્રદૂષણ દ્વારા થતી આરોગ્ય અને આયુષ્યના જોખમોની માત્રા સંપૂર્ણ ઓળખી શકાઈ નથી.

ભારતભરની જુદી જુદી સંસ્થાઓના વૈજ્ઞાનિકોની એક ટીમ દ્વારા સંયુક્ત રીતે હાથ ધરવામાં આવેલા અભ્યાસમાં, 2017માં રાજ્યોમાં ત્રણ સોશિયો-ડેમોગ્રાફિક ઇન્ડેક્સ (એસડીઆઈ) લેવલ મૃત્યુ, રોગના બોજ અને જીવનની અપેક્ષિતતા પર એમ્બિયન્ટ પર્ટિક્યુલેટ મેટરના વાયુ પ્રદૂષણ અને ઘરના વાયુ પ્રદૂષણ સહિતના વાયુ પ્રદૂષણના સંપર્કની અસરનો અંદાજ કાઢવામાં આવ્યો છે. તે જણાવે છે કે ભારતમાં, વાર્ષિક વસ્તીની દ્રષ્ટિએ એમ્બિયન્ટ પાર્ટિક્યુલેટ મેટર PM2.5 2017માં 89.9μg/m3 હતું, જે વિશ્વમાં સૌથી વધુ છે. ભારતમાં એક પણ રાજ્ય વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (ડબ્લ્યુએચઓ)ની ભલામણોનું પાલન કરી શકે તેમ નથી. ભલામણ પ્રમાણે એમ્બિયન્ટ પર્ટિક્યુલેટ મેટરનું ધોરણ 10μg / m3 કરતા ઓછુ હોવું જોઈએ. આ સ્થિતિમાં, આશરે 77% વસતી 40μg / m3 કરતા વધુ પ્રદૂષણ સ્તરના સંસર્ગમાં જોવા મળી છે અને તે નેશનલ એમ્બિયન્ટ એર ક્વોલિટી સ્ટાન્ડર્ડ્સ (NAAQS) દ્વારા ભલામણ કરવામાં આવતું સ્તર છે.

ભારતમાં તમાકુના ઉપયોગ કરતાં વાયુ પ્રદૂષણથી વધુ રોગનો બોજો થયો છે. વાયુ પ્રદુષણ શ્વસન ચેપ, ફેફસાં અને હૃદય, સ્ટ્રોક અને ડાયાબિટીસના રોગો તરફ દોરી જાય છે. અભ્યાસમાં અંદાજ છે કે 2017 માં 12.4 લાખ લોકોના મૃત્યુ વાયુ પ્રદૂષણને આભારી છે. આમાં, આશરે 51.4% લોકો 70 વર્ષથી ઓછી વયના હતા. સરેરાશ જીવનની અપેક્ષિતતા 1.7 વર્ષથી વધુ હોવી જોઈએ અને ત્યા ન્યૂનતમ સ્તર કરતાં વાયુ પ્રદુષણ સ્તર ઓછું હતું. જો કે, એમ્બિયન્ટ પાર્ટિક્યુલેટ મેટર પ્રદુષણ અને ઘરના વાયુ પ્રદૂષણનો સંસર્ગ અને તેમની સંયુક્ત અસરમાં રાજ્યો વચ્ચે મોટો તફાવત હતો. ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા, દિલ્હી, પંજાબ અને રાજસ્થાનમાં સૌથી વધુ એમ્બિયન્ટ પાર્ટિક્યુલેટ મેટર પ્રદૂષણ ડિસેબિલિટી-એડજસ્ટ-લાઇફ-યિયર (ડીએલવાય) દર છે, જ્યારે છત્તીસગઢ, રાજસ્થાન, મધ્યપ્રદેશ અને આસામના રાજ્યોમાં ઘરેલું વાયુ પ્રદુષણ ડીએલવાય દર સૌથી વધુ છે. આમ, વાયુ પ્રદૂષણ ફક્ત શહેરી વિસ્તારો અથવા શહેરોને જ નહીં, પરંતુ ગ્રામ્ય વિસ્તારોને પણ ઘન બળતણના કારણે અસર કરે છે.

ઉદ્યોગો દ્વારા ઉદભવતા વાયુ પ્રદૂષણ, વાહન ઉત્સર્જન, પાકના અવશેષોનું દહન અને બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓમાં અર્થતંત્રમાં વધારો થવાની સાથે સમય જતા વધારો થઈ રહ્યો છે. ખાસ કરીને શિયાળાના મોસમમાં વર્ષો વર્ષ ઝેરી ધૂમાડાનો ભોગ બનતી નવી દિલ્હીના કેસમાં સરકારે નોંધ લેવાની અને કાર્યવાહી કરવાની ફરજ પડી હતી. તે સ્વીકારવાનો સમય છે કે પ્રદુષણને અવગણવાના આર્થિક ખર્ચ ખૂબ ઊંચા છે. વાયુ પ્રદૂષણના કારણે સ્વાસ્થ્યના જોખમો પણ અર્થતંત્રને નોંધપાત્ર ધક્કો પહોંચાડે છે. વર્ષ 2016માં વિશ્વ બેંક અને યુનિવર્સિટી ઓફ વૉશિંગ્ટન દ્વારા પ્રકાશિત એક અભ્યાસમાં, વાયુ પ્રદૂષણને લીધે વર્ષ 2013માં 505.1 અબજ ડોલર (2011 પર્ચેઝિંગ પાવર પેરીટી [પીપીપી] - એડજસ્ટેડ)ના નુકસાનનો અંદાજ મુકવામાં આવ્યો હતો. ભારતે વાયુ પ્રદુષણથી વિશ્વમાં સૌથી વધુ લેબર આઉટપૂટને પણ ખોયુ હતું. જેનો અંદાજ 55.39 અબજ ડોલર (2011 પીપીપી-એડજસ્ટ) હતો. સાથે મળીને, વેલ્ફેર નુકસાન અને શ્રમના આઉટપુટના નૂકશાન બંનેમાં મળીને નુકશાનથી 2013માં 8.5% કરતા વધુના દરે ભારતના કુલ ઘરેલું ઉત્પાદનમાં ઘટાડો નોંધાયો હતો. તેથી, વાયુ પ્રદૂષણ આર્થિક વિકાસને ઘણો અવરોધશે.

જોકે, સમય સાથે સતત વધારો થતા કેન્દ્ર સરકારે હમણાથી જ વાયુ પ્રદૂષણ દ્વારા થતા જોખમોને સ્વીકારવાનું શરૂ કર્યું છે. સરકારે નેશનલ ક્લિન એર પ્રોગ્રામ (એનસીએપી) ના મુસદ્દા સાથે સમગ્ર ભારતની સમસ્યા તરીકે વાયુ પ્રદૂષણને સ્વીકાર્યું હતું, જેનો હેતુ સમગ્ર ભારતમાં વાયુ ગુણવત્તાની દેખરેખ રાખવા આરોગ્યની અસરોને સમજવા માટે સ્વદેશી અભ્યાસો હાથ ધરવા સંસ્થાકીય ક્ષમતાના નિર્માણનો અને તેને મજબૂત બનાવવાનો અને નેશનલ એમીશન ઇન્વેન્ટરી બનાવવાનો હતો. જોકે, સ્પષ્ટ ઘટાડા લક્ષ્યાંકો અને ચોક્કસ સમયગાળા દરમિયાન માનકોનું પાલન કરવાની વ્યૂહરચનાઓના અભાવને લઈને પર્યાવરણવાદીઓ દ્વારા આ પ્રોગ્રામની ટીકા કરવામાં આવી છે. આ ટીકા ખાસ કરીને યોગ્ય છે કારણ કે સરકારે તાજેતરમાં જ કોલસા દહનથી ચાલતા થર્મલ પાવર પ્લાન્ટ દ્વારા પ્રદૂષણના નિયમોને હળવા કર્યા છે, તેને ડિસેમ્બર 2017 સુધીમાં ઉત્સર્જન ધોરણોનું પાલન કરવું જરૂરી હતું. પરંતુ નવા પ્લાન્ટ્સને કાયદેસર રીતે બંધનકર્તા પ્રદૂષણના ધોરણોને અનુસરવામાંથી મુક્તિ આપવામાં આવી હતી અને મોટી બાંધકામ યોજનાઓ માટે પર્યાવરણીય અસર મૂલ્યાંકન દૂર કરવામાં આવ્યુ હતું. આ છૂટથી દેશના વાયુ પ્રદૂષણને અંકુશમાં લેવાની સમસ્યાને ઘટાડવા સરકારની પ્રતિબદ્ધતા અંગે શંકા ઊભી થાય છે, કેમ કે વાયુ પ્રદૂષણને નિયંત્રિત કરવાના પડકારને પહોંચી વળવા પ્રાદેશિક સીમાઓમાં સંકલનની સાથે રાજકીય અને સામાજિક ધોરણે જમીની સ્તરે પગલાંની જરૂર છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top