ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

'રિસ્પેક્ટફૂલ' અંતર જાળવી રાખવું

રેખા ચૌધરી (rekchowdhary@gmail.com) ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યુટ ઓફ એડવાન્સ સ્ટડી, રાષ્ટ્રપતિ નિવાસ, શિમલાના ફેલો અને જમ્મુ એન્ડ કાશ્મીર: પોલિટિક્સ ઓફ આઇડેન્ટિ એન્ડ સેપરેટિઝમ(2016)ના લેખર છે.

જમ્મુ અને કાશ્મિરના સ્થાનિક રાજકારણમાં ઘૂસણખોરી મુખ્ય પ્રવાહના રાજકીય અવકાશને મારી નાખશે અને અલગાવવાદી રાજકારણને વેગ આપશે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

રેખા ચૌધરી લખે છે:  જમ્મુ-કાશ્મીરની પીડીપી-ભાજપ સરકારના પતનના પાંચ મહિના પછી સંસદનું વિલીન કરી નાખવાનો ગવર્નરનો નિર્ણય કાશ્મીરના રાજકારણના ઇતિહાસની અન્ય મહત્વપૂર્ણ "રાજકીય ક્ષણ" હતી. એ સાથે રાજ્યના વિવિધ રાજનેતાઓ નહી, પરંતુ પહેલાથી જ અનિશ્ચિત લોકશાહીનો અવકાશ અને કેન્દ્ર સરકાર વિશેની લોકપ્રિય માન્યતાઓ માટે પણ તાત્કાલિક ધોરણે નકામા થઈ ગયા.

આ નિર્ણય વિવાદાસ્પદ બન્યો કારણ કે પીડીપીના નેતા મહેબુબા મુફ્તીએ નેશનલ કોન્ફરન્સ (જેકેએનસી) અને કોંગ્રેસના ટેકાથી સરકાર રચવાનો દાવો કર્યો હતો. દરમિયાન, ભાજપના ટેકાથી જે એન્ડ કે પીપલ્સ કોન્ફરન્સ (જેકેપીસી) ના નેતા સજજાદ ગની લોન દ્વારા પણ સરકાર રચવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો.

વિરોધાભાસી રીતે, જેકેએનસી અને પીડીપી સતત વિધાનસભાની વિસર્જનની માગ કરી રહ્યા હતા અને જેવી પીડીપી-બીજેપી સરકારનું પતન થયુ કે તુરંત સરકાર રચવા છાને ખૂણે કશુક રંધાવા લાગ્યુ હતું. દરમિયાન, ભાજપ જેકેપીસીના સમર્થન સાથે મુખ્યત્વે પીડીપીના કેટલાક ધારાસભ્યો અને કોંગ્રેસ સહિતના અન્ય પક્ષોના સમર્થનથી સરકાર રચવા માટે પ્રયત્નો કરી રહી છે તેવી અટકળો વચ્ચે આ માંગ ઉભા કરવામાં આવી હતી. જ્યારે ત્રીજા મોરચાનો વિચાર લોને ઉડાડી દીધો ત્યારે પીડીપીના કેટલાક અગ્રણી સભ્યોએ તેમની સાથે જોડાવા માટેની ઇચ્છા વ્યક્ત કરી હતી.

તેથી, જેકેએનસી, પીડીપી, અને કોંગ્રેસ વચ્ચેના મહાગઠબંધનનો વિચાર ભાજપને દૂર કરવાનો અને ત્રીજો મોરચો-ભાજપ સરકારની શક્યતાને અટકાવવાનો હતો. એટલા માટે, પીડીપી અને જેકેએનસીએ ગવર્નરના નિર્ણયની ટીકા કરી અને તેમના ઉપર પક્ષપાતી હોવાનો આરોપ મૂક્યો છતા, એસેમ્બલીનું વિસર્જનથી સંતોષ માન્યો. આ પક્ષો તેમના પર તોળાતા અસ્થિરતાના જોખમને રોકવામાં સફળ થયા છે. આ જોખમ ખાસ કરીને બે દાયકા જૂના પીડીપી માટે ઘણુ વછારે હતું, કારણ કે તે ફાટ પડવાથી બચી ગઈ. જો કે જેકેનસી માટે પણ પરિસ્થિતિ ખરાબ નહી તો પણ અનુકૂળ તો નહોતી જ. 2014ની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ પછી રાજ્યના રાજકારણમાં પોતાનું પ્રભુત્વ ગુમાવ્યું અને 2014ની વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ બાદ કાશ્મીર ખીણમાં પણ સૌથી મોટી પાર્ટી તરીકે તેની સ્થિતિ જાળવી રાખવામાં નિષ્ફળતા મળી, એ સાથે જેકેપીસીની આગેવાની હેઠળ ત્રીજા મોરચનાના ઉદભવ સાથે નવા જોખમનો સામનો કરવો પડ્યો.

ટૂંકા ગાળાના પરિપ્રેક્ષ્યને જોઈને એમ કહી શકાય કે વિધાનસભાના વિસર્જન સાથે પીડીપી જે કટોકટીનો સામનો કરી રહી હતી તે અટકી ગઈ છે અને જેકેસીએ તેના કટ્ટર હરીફ પીડીપીના બચાવમાં આવીને અને બીજેપીને સત્તાથી દુર રાખીને '' કશ્મીરી હીત''ની પડખે ઉભા રહીને શાખમાં કેટલીક વૃદ્ધિ કરી છે. જોકે, આખરી વિશ્લેષણમાં આ સમગ્ર એપિસોડમાં કાશ્મીરની લોકશાહી રાજનીતિ ઉપર મોટો ગોબો પડ્યો છે. આ રાજકારણે છેલ્લા દોઢ દાયકાઓમાં આત્મવિશ્વાસ અને ઊંડાઈ પ્રાપ્ત થઈ છે એ હકીકત પર પણ ભાર મુકવો જરૂરી છે. હકીકત એ છે કે અલગાવવાદે મોરચો ચાલુ રાખ્યો છતા લોકશાહીના રાજકારણમાં લોકોનો વિશ્વાસ પણ વધ્યો છે. 1989માં આતંકવાદ અને અલગતાવાદના પગલે મુખ્યપ્રવાહનું રાજકારણ સંપૂર્ણપણે ભાંગી પડ્યુ હતું તેને ધ્યાનમાં લેતા આ કંઈ નાની સિદ્ધી નથી. તેમાં કેન્દ્રમાં શાસક પક્ષ તરીકેને ભારે દખલ અને તેની સાથે સ્ટેટની સત્તાની રાજનીતિએ  પાવર જમ્મુ અને કાશ્મિરને આ પરિસ્થિતિમાં લાવી દીધુ હતું. રાજ્યની સત્તાને નિયંત્રિત કરવાની તેમની મહત્ત્વાકાંક્ષાઓમાં, કોંગ્રેસે 1984માં જેકેએનસીને પંપ મારીને ફારુક અબ્દુલ્લા સરકારને દૂર કરી દીધી હતી અને તેની જગ્યાએ જી.એમ. શાહના નેતૃત્વ હેઠળ બિનલોકપ્રિય બિનસત્તાવાર સરકારને બેસાડી દીધી હતી. 1986નું બિનલોકપ્રિય જેકેનસી-કોંગ્રેસનું જોડાણ અને 1987ની વિધાનસભાની ભારે ચાલાકીભરી ચૂંટણીઓ કાશ્મીરીઓને લોકશાહીના રાજકારણથી ભ્રમિત કરનારી હતી. ત્યારપછી, સત્તાતંત્રમાં કશ્મીરીઓની શ્રદ્ધાને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે અટલ બિહારી વાજપેયીની સરકારના ભાગે ઘણી મહેનત અને રાજકીય રોકાણ આવ્યુ હતું. 2002માં, તેમણે "મુક્ત અને ન્યાયી ચૂંટણી" માટે પ્રતિબદ્ધતા દાખવવાની સાથે, રાજ્યના સત્તાના રાજકારણથી કેન્દ્રના માનનીય અંતરની ખાતરી પણ આપી. સ્થાનિક લોકોમાં મતદાનની રાજનીતિના બિજારોપણમાં અને તેની પ્રક્રિયામાં લોકશાહી અવકાશને વધારવા અને તેના વિસ્તરણમાં તેની લાંબા ગાળાની અસરો હતી.

આ દ્રષ્ટિકોણથી જોતા, વર્તમાન ઘટનાક્રમ કાશ્મીરમાં લોકશાહીના ભવિષ્ય માટે સારી નિશાની નથી. સ્થાનિક પક્ષોને તોડીને સરકાર રચવાના બીજેપીના પ્રયત્નોએ માત્ર "દુષણ" જ નથી જગાવ્યું, પરંતુ રાજકીય વિશ્લેષકો તેને 1984-87 દરમિયાનની કોંગ્રેસની ભૂમિકાની સમાંતર જુએ છે. ખાસ કરીને એવા સમયે કે જ્યારે કાશ્મીર આતંકવાદ અને અલગવાદમાં ઉછાળો આવ્યો છે ત્યારે આ કોઈ સારા સમાચાર નથી. રાજકીય પરિસ્થિતિ ભારે અનિશ્ચિત હોવાને લીધે, સ્થાનિક રાજકારણમાં ઘૂસણખોરીથી મુખ્ય પ્રવાહનું રાજકીય સ્થાન ઘસાવાની સાથે અલગતાવાદી રાજકારણનો પણ દબદબો વધશે. પરિસ્થિતિ સ્થાયી થવા માટે, લોકશાહીના રાજકારણને મજબૂત કરવાની જરૂર છે અને તે કોઈ ચોક્કસ પક્ષના રાજકીય હિતો માટે સેવા આપવાને આધિન નથી.

Updated On : 14th Jan, 2019

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top