ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846
Reader Mode

યુનિટીની સામાન્ય સામગ્રી ખૂટે છે

ભારતીય જનતા પાર્ટીના "સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી" પ્રોજેકટનો લાભ રાજ્યના કોર્પોરેટ ગ્રાહકવાદને જાય છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ભારતના વડા પ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના મહત્વાકાંક્ષી "સ્ટેચ્યુ ઓફ યુનિટી" પ્રોજેક્ટે દેશને વૈશ્વિક રાજકારણના ક્ષેત્રે શરમમાં નાખ્યો છે. ધ વૉશિંગ્ટન પોસ્ટે લખ્યુ છે કે, "600 ફીટનું આ સર્જન ભારતની વૈશ્વિક મહત્ત્વાકાંક્ષાઓ અને તેના નેતાના રાજકીય અહંકારને રજુ કરે છે." બ્રિટીશ સાંસદ પીટર બોને પણ મુદ્દો મુક્યો છે કે આ પ્રતિમા પાછળ તોતિંગ ખર્ચ કરીને એવા દેશ માટે વિકાસને સહાયક અવ્યવસ્થાનો નિર્દેશ આપે છે. જરા વિચારો કે જ્યારે આ વિશાળ પ્રોજેકટ પર ભારત 43 કરોડ પાઉન્ડનો ખર્ચ કરી રહ્યો હતો ત્યારે તે સામાજિક ક્ષેત્રના ખર્ચ માટે બ્રિટિશ સરકાર પાસેથી 1.1 અબજ પાઉન્ડની સહાય સ્વીકારતો હતો. જ્યારે જનસામાન્ય, ખાસ કરીને વિસ્થાપિત આદિવાસી ગ્રામવાસીઓ દુ:ખી થાય છે તે પછી જ ઉજવળી "અધિકૃત" ગણાય છે! તેમ છતાં, મોદી કહે છે કે પ્રતિમ "જે લોકો ભારતના અસ્તિત્વ પર સવાલ કરે છે તેમને જવાબ છે", "આપણી ઇજનેરી અને તકનીકી શક્તિ"નો પરિચય છે.

જોકે, વાસ્તવિક ખર્ચ કેટલો થયો છે એ કોણ જાણે છે? વિવિધ દસ્તાવેજોની સરખામણી કરતા, એવું નિરીક્ષણમાં આવે છે કે જાહેર કરેલા ખર્ચનો આંકડો નોંધાયેલા ખર્ચ કરતા ઘણો ઓછો છે. મિડિયાના અહેવાલો પ્રમાણે, રાજ્ય સરકારના બજેટ દસ્તાવેજો અનુસાર 2014-15થી અત્યાર સુધી એકલા રાજ્ય સરકાર દ્વારા આ પ્રોજેક્ટમાં કરવામાં આવેલો કુલ ખર્ચ 2,980 કરોડ રૂપિયા છે. અલગથી, કેન્દ્રિય બજેટમા વર્ષ 2014-15 અને 2017-18 વચ્ચે 309 કરોડ રૂપિયા ફાળવવામાં આવ્યા હતા. વધુમાં, ઇન્ડિયા ટુડે (9 નવેમ્બર, 2018) ને આપેલી એક મુલાકાતમાં, સરદાર સરોવર નર્મદા નિગમ લિમિટેડના જોઈન્ટ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર સંદીપકુમાર કેન્દ્રિય અને રાજ્યના સરકારી ઉપક્રમો (પીએસયુ), ખાનગી કંપનીઓ અને વ્યક્તિગત દાન રૂપે મળેલા 550 કરોડ રૂપિયાનો ઉલ્લેખ કર્યો હતો. ત્રણ સ્રોતોને એકત્રિત કરીએ તો, કાગળ પર નોંધી શકાય તેવો કુલ ખર્ચ 3,839 કરોડ રૂપિયા થાય છે. આ રકમ જે જાહેર કરાયેલી અને જાણ કરવામાં આવેલી રકમ કરતા 1.3 ગણી વધારે છે. પીએસયુના કોર્પોરેટ સોશ્યલ રિસ્પોન્સિબિશન (સીએસઆર) ફંડમાંથી 146.83 કરોડની થાપણને લઈને આવા જ પ્રકારની અનિશ્ચિતતા છે. ભારતના કોંમ્ટ્રોલર એન્ડ ઑડિટર જનરલ (સીએજી)એ આ કૃત્યને કંપની એક્ટ, 2013ના શિડ્યુલ-સાત હેઠળ મંજૂર રાષ્ટ્રીય હેરિટેજ, કલા અને સંસ્કૃતિની સુરક્ષા માટેના સીએસઆર યોગદાનની રજૂઆત તરીકે તેને ગેરલાયક ઠેરવ્યુ છે.

ભારતીય જનતા પાર્ટી (બીજેપી) અને મોદીના વલ્લભભાઈ પટેલના વારસાને યોગ્ય બનાવવાના સાહસી પ્રયત્નો પાછળ શું તેમની ભવ્યતાને"હેરિટેજ" ટેગ અપાવવાનો એક શંકાસ્પદ ઇરાદો છે? તેમ છતાં, જાહેર વિવેકબુદ્ધિથી કેટલીક નિર્ણાયક શાસન નિષ્ફળતાઓને દૂર કરી શકાતી નથી, જેમ કે સીએસઆર ભંડોળને બિનઉત્પાદક પ્રવૃત્તિઓ તરફ વાળવું. જો કે ભારતમાં સીએસઆર ખર્ચ માંદલો રહ્યો છે, છતાં તેનો 60% હિસ્સાનો સામાન્ય રીતે આરોગ્ય, ગરીબી નિવારણ, પાણી અને સ્વચ્છતા, શિક્ષણ અને રોજગારી સર્જન જેવા સામાજિક ક્ષેત્ર માટે ઉપયોગ થાય છે. ખાસ કરીને રાજ્યના સામાજિક ક્ષેત્રના વિકાસમાં સંક્ષિપ્ત ભૂમિકાના સંદર્ભમાં આ તેને સંદુકોમાંથી બહાર કાઢવું એ ભારે તકવાદી ખર્ચ છે. ગુજરાતમાં, રાજ્ય સરકારનો વિકાસ ખર્ચ 2014-15થી શરૂ થતાં ચાર વર્ષમાં કુલ બજેટ ખર્ચના 70% થી 60% ઘટ્યો છે, જ્યારે બિન-વિકાસ પ્રવૃત્તિઓ પરનો ખર્ચ 30% થી વધીને 40% થયો છે. આની સામે, ભાજપ, મોદી, કે પીએસયુ અને કોર્પોરેટ્સ એવી રીતે રોજગારીનો પ્રોપેગેન્ડા (ક્ષેત્રિય જોડાણ દ્વારા) ચલાવે છે કે તેઓ આ પ્રોજેક્ટમાં તેમની હિસ્સેદારીને ન્યાયી ઠેરવવા અનુકુળ રીતે જાહેર કરી રહ્યા છે? અર્થતંત્રમાં સર્વત્ર ફેલાયેલી બેરોજગારીને પહોંચી વળવાની રાજકીય ઇચ્છાશક્તિનો અભાવ અને સરકારી પદોમાં રહેલી ખાલી જગ્યાઓનો મોટો જથ્થો આવા ભીષણ આર્થિક તર્ક દ્વારા રિપ્લેસ કરી શકાતો નથી.

આવા દાવાઓની પોકળતાને અવગણવું ઘણુ મુશ્કેલ છે અને રાજ્યની છેવાડાના લોકો પ્રત્યેની સહાનુભૂતિની કથાઓને નકારવી એથીય વધુ મુશ્કેલ છે. જ્યારે આદિજાતિ સંશોધન અને તાલીમ સંસ્થા સ્થાપવા માટે ખર્ચાઓ ઝડપથી કરવામાં આવે છે અને પ્રોજેક્ટ દ્વારા વિસ્થાપિત આદિવાસી ગામો માટે સામાજિક સમર્થનનો પ્રશ્ન આવે ત્યારે તમામ સહાય ગાયબ જાય છે. સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટમાં વિસ્થાપિત આદિજાતિ સ્થળાંતરિતોના અગાઉના અનુભવો કહે છે કે યોગ્ય સામાજિક સમર્થન વિના લાંબા ગાળાનું વળતર પણ અક્ષમ પુરવાર થાય છે. કોઈપણ સામાજીક, રાજકીય અથવા આર્થિક મૂડી વિના કે વિવિધ સરકારી યોજનાઓ વિના આ આદિજાતિ સમુદાયો એકંદરે સામાજિક-આર્થિક ચક્કીમાં પિસાયા છે. જો પછાત હોવાની આ પ્રકારની માનસિક કિંમત ચૂકવવી પડતી હોય તો પ્રોજેક્ટની કિંમત તો બાબરો ભૂત બનીને જ બહાર આવશે.

માનસિક અર્થમાં યૂનિટી લોકોને તેમના સામાજિક મૂલ્યને સમજવા માટે અમૂલ્ય બનાવે છે. પરંતુ, શું ભાજપ "યુનિટી" શબ્દમાં આ ઠોસ માનવીય સામગ્રી મૂકવા માંગે છે?  "સ્ટેચ્યૂ ઓફ યૂનિટી" તરીકે પ્રતિમાને નામ આપવું એ એક રાજકીય શબ્દસમુહ છે જે હાલની સરકારની ધ્રુવીકરણની રાજનીતિનો છદ્માવેશ છે, જેણે પટેલના એકતાની વિચારધારાને યત્નપુર્વક ફગાવી દીધી છે. નાણાકીય સમાવેશના નામે, કાળાં નાણાં પરના હુમલાના નામે આર્થિક નીતિઓના આક્રમક અમલીકરણના અને કોર્પોરેટ નાદારીના તાજેતરના અનુભવો સૂચવે છે કે કોર્પોરેટ ગ્રાહકવાદની રાજ્યની વ્યૂહરચનાને સહાય કરતા પાલનના ભાર સાથે સામાન્ય લોકો ઉપર નીતિઓને લાગુ કરવામાં આવે છે.

સ્ટેચ્યુ પ્રોજેક્ટમાં પણ ચીનથી કાંસ્યની પાટોનું આઉટસોર્સિંગ થતું હતું ત્યારે એન્જિનિયરિંગ કંપનીને સરકારના ફ્લેગશિપ "મેક ઇન ઈન્ડિયા" એજન્ડાના પાલન માટે કોઈ અમલદારશાહી નિર્દેશો મળ્યા નહોતા. જો કે, સરદાર સરોવરના કાંઠાના વિસ્તારના ખેડૂતોએ આવી રાજકીય ભવ્યતાને માન્યતા આપતા 90,938 કિલોમીટરના મંજૂર થયેલ નહેર નેટવર્કના 20% અને 17.92 લાખ હેકટરની ખેતીલાયક જમીનના 75%ના સિંચાઇ લાભો ભૂલ જવા પડ્યા છે. પટેલના આદર્શોના આવા અપમાનજનક દેખાડા સામે, તેમના વારસાનો દુરુપયોગ કરવાનો ભયંકર પ્રયાસ રાષ્ટ્રના સુખાકારીના ભોગે થઈ રહ્યો છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top