ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

આયુષ્યમાન ભારત – આયુષ્યમાન ભવઃ ખાનગી દવાખાના

આયુષ્યમાન ભારત-નેશનલ હેલ્થ પ્રોટેક્શન મિશનની આવરદા શંકાસ્પદ છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

માનવીય મૂડીના વિકાસના સંદર્ભમાં તંદુરસ્ત વસતીનું મુખ્ય યોગદાન છે, જે વિકાસ માટેનું પણ પ્રાથમિક ઘટક છે. વિશ્વ બેંક પ્રમાણે, ભારતમાં 2015માં આરોગ્ય ખર્ચ કુલ ઘરેલું ઉત્પાદન (જીડીપી)ના ટકાવારીના 3.8% હતો. જે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં 16.8% અને વિશ્વમાં 9.9% હતો. ભારતીય વસતીના માત્ર પંદર ટકા આરોગ્ય વીમો ધરાવે છે અને આરોગ્ય ખર્ચના 94% લોકો પોતાના ખિસ્સામાંથી ચૂકવે છે. તેથી, ઓચિંતી બિમારીઓમાં વ્યક્તિઓ અને કુટુંબોને બારમાસી દેવાના ફંદામાં જકડી રાખવાની ક્ષમતા છે. ગરીબને આરોગ્ય વીમો પુરો પાડવા માત્રથી તેમના સ્વાસ્થ્યને સુધારી શકાતું નથી, પરંતુ તેનામાં હકારાત્મકતાનો સંચાર કરવાની મોટી સંભાવના રહેલી છે. તે ગરીબીના દુચક્રમાંથી પરિવારોને બહાર કાઢવાની ચાવી બની શકે છે.

આની સામે, આયુષ્યમાન ભારત-નેશનલ હેલ્થ પ્રોટેક્શન મિશન (AB-NHPM), જે મોદીકેર તરીકે પણ ઓળખાય છે, તેણે ઘણો રસ જગાવ્યો છે. AB-NHPM એ સામાજિક-આર્થિક વસ્તી ગણતરી (એસઈસીસી)ના ડેટાબેઝના આધારે, ગરીબ અને નબળા વર્ગના 10 કરોડ કરતા વધુ પરિવારોને આવરી લેતા કુટુંબ દીઠ 5 લાખ રુપિયાનું રક્ષણ પૂરું પાડે છે. રાષ્ટ્રીય સ્વાસ્થ્ય વીમા યોજના (આરએસબીવાય) જેવી અગાઉની યોજનાઓમાં બાકાત એવી એક મુખ્ય બાબત એ છે કે AB-NHPM સરકારી આરોગ્ય કેન્દ્રોને સુધારીને પ્રાથમિક હેલ્થકેર પૂરી પાડશે. વીમા રકમ પણ 30,000 થી વધારીને 5 લાખ રુપિયા કરવામાં આવી છે. સમગ્ર પ્રક્રિયાના ડિજિટાઇઝેશનની યોજના પણ છે, જે મોટે ભાગે આંધ્રપ્રદેશની રાજીવ આરોગ્યશ્રી હેલ્થ ઇન્સ્યુરન્સ સ્કીમમાંથી લેવામાં આવશે. સરકાર સમગ્ર વસ્તીના 40% લોકોને આવરી લેવા માંગે છે.

યોજના સાથેનો એક મુખ્ય મુદ્દો તેને ટકાઉ બનાવવાનો છે. તે નાણાકીય બોજમાં ઉમેરો કરશે. સરકારે એવો દાવો કર્યો છે કે ડાયરેક્ટ બેનેફીટ ટ્રાન્સફર (ડીબીટી)માંથી થતી બચત મારફતે 90,000 કરોડ જેટલી રકમ પહોંચાડવામાં આવશે. જો કે, આ નાણાં પહેલાથી જ ફિસ્કલ ગણતરીઓમાં લેવામાં આવ્યા છે. ઉપરાંત, રાજ્ય સરકારોએ 40% ખર્ચ વહન કરવાનો હોવાથી તે રાજ્યોના નાણા બોજમાં ઉમેરો કરશે અને તેઓ કેન્દ્ર સરકાર પાસે વધુ સંસાધનો માંગી શકે છે. ગરીબી રેખા નીચેના લોકોની મોટી વસ્તી ધરાવતા ગરીબ રાજ્યો માટે આ કમનસીબે એક સમસ્યા હશે. તેથી, આ નીતિ ગરીબ રાજ્યો પર કર લાદશે.

આરોગ્યની માળખાકીય સ્થિતિ પણ એક મોટી સમસ્યા સાબિત થઈ શકે છે અને તે સરહદી વિસ્તારોમાં વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. આશરે 80% ડોકટરો અને 75% દવાખાના જ્યાં દેશની વસ્તીના માત્ર 28% જ વસવાટ કરે છે તેવા શહેરી ભારતને સેવા આપે છે, બાકીનાને મૂળભૂત સ્વાસ્થ્ય સુવિધાઓની તાતી જરૂર છે. 1,000 વસતી દીઠ ફક્ત 0.9 હોસ્પિટલ બેડ છે, જ્યારે વિકસિત દેશોમાં 1,000ની વસતી દીઠ 6.5 બેડ છે. ભારતમાં 1,000 વસતી દીઠ 0.6 ડોક્ટરો છે જ્યારે વિકસિત દેશોમાં લગભગ ત્રણ છે. માત્ર 37% લોકોને 5 કિલોમીટરની અંતર્ગત ઇનપેશન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ (આઇપીડી) સુવિધાઓ અને ફક્ત 68% લોકોને આઉટપેશન્ટ ડિપાર્ટમેન્ટ (ઓપીડી)ની સુવિધા મળે છે. 2015માં પણ, વિશ્વ બેંક અનુસાર, 15% બાળકોને પ્રાથમિક રસીઓ મળી ન હતી.

સરકારી આરોગ્ય સેવાઓના અભાવને કારણે ખાનગી ક્ષેત્ર પર નિર્ભરતા વધી છે. તે તો સૌ કોઈ જાણે છે કે જ્યાં સરકારી આરોગ્ય સુવિધા સારી છે, ત્યાં ખાનગી આરોગ્ય સુવિધાઓની કિંમત ઓછી હોય છે. ઉદાહરણ તરીકે, તમિલનાડુમાં, ખાનગી હોસ્પિટલોને સરકારી આરોગ્ય સેવાઓ સાથે સ્પર્ધા કરવી પડે છે અને તેથી ગુણવત્તાયુક્ત સેવાઓ પ્રમાણમાં ઓછી કિંમતે આપવામાં આવે છે. તેનાથી વિપરીત, ઉત્તરીય રાજ્યોમાં, ખાનગી હોસ્પિટલોમાં સારવાર ઘણી મોંધી થાય છે. ઉપરાંત, આવી હોસ્પિટલોમાં તબીબી ગેરરીતિની દેખરેખ માટેની કોઈ વિશ્વસનિય એજન્સીઓ નથી. જો ગેરરીતિ ઉપર નજર ન રાખવામાં આવે તો સમગ્ર વીમાની રકમ એક જ સમયે ગુપચાવી જવાનું ખૂબ જ આસાન છે. ઉદાહરણ તરીકે, આખરી તબક્કાના ગંભિર રોગથી પીડાતા દર્દીઓ ઉપર ઘણી વખત એકથી વધુ ઓપરેશનો કરવામાં આવે છે. દર્દી મરણની નજીક હોય ત્યારે જો તે કોઈ વીમો ધરાવતો ન હોય તો તે કુટુંબને વધુ મોટા દેવાના ફાંદામાં ધકેલી દેશે, કારણ કે તેઓ એક ખર્ચાળ સુપર સ્પેશિયાલિટી હોસ્પિટલમાં સારવારના ખર્ચને પહોંચી વળતા નથી.

એ જ સમયે, સરકારી હોસ્પિટલોમાં ડૉક્ટરો ઉપરની દેખરેખ પણ જરૂરી છે. તે સામાન્ય બાબત છે કે સરકારી ડોક્ટરો ખાનગી પ્રેક્ટિસ કરે છે, જે વધુ દળદાર હોય છે. આરોગ્ય વીમો ખાનગી સુવિધાઓ આવરી લે છે તે હકીકતને ધ્યાનમાં રાખીને, સરકારી ડોક્ટરોને ખાનગી પ્રેક્ટિસ તરફ વળવા અથવા ખાનગી નર્સિંગ હોમ ઉભા કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી શકે છે.

લાભાર્થીઓને નૈતિક સંકટની સમસ્યાઓ આવી શકે છે. કારણ કે લોકો જાણે છે કે તેઓ મોંઘી ખાનગી હોસ્પિટલોમાં જઈ શકે છે, તેઓ નાની બિમારીઓ માટે પણ તેમની સેવાઓનો ઉપયોગ કરવાનું પસંદ કરી શકે છે. તે લોકોને સિગારેટ અને તમાકુ વગેરેના બંધાણ ખર્ચમાં ઓછી બચત કરવા અને જોખમી પગલાઓ માટે વધુ પ્રોત્સાહિત કરી શકે છે. આપણે આ બધા પાસાંઓને ધ્યાનમાં લે તેવી મોનીટરીંગ એજન્સીઓની આવશ્યકતા છે. અમલીકરણ એજન્સીઓ દ્વારા આ સમસ્યાઓને ધ્યાને લેવાઈ છે કે નહી અને તેમને અંકુશમાં લેવા પગલાં લીધાં છે કે કેમ તે સ્પષ્ટ નથી.

તેથી, એમ કહી શકાય કે AB-NHPMમાં ઘણી બધી સંભાવના છે, પરંતુ તેનો કાળજીપૂર્વક અમલ કરવામાં ન આવે તો તે દુઃસ્વપ્નમાં પરિણમી શકે છે. આ મુદ્દાઓને નીતિ નિર્માતાઓએ ધ્યાનમાં રાખવાની જરૂર છે. આપણને વધુ સારા ડેટાની પણ જરૂર છે જેથી વિવિધ પરિમાણોનું વિશ્લેષણ થઈ શકે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top