ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

જમીની કોયડો

કૃષિ સેન્સસ 2015-16 સાબિત કરે છે કે માળખાકીય અવરોધ કૃષિ કટોકટીમાં વધારો કરે છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

કૃષિ સેન્સસ 2015-16ના અસ્થાયી પરિણામો જમીન ધારકોના વિભાજન અને સિમાંત વર્ગના ખેડૂતોનું વલણ આગળ ધપાવે છે. જમીન ધારકોનું કદ ખેડૂતોની આવકની સ્થિરતા નક્કી કરવા માટેનું એક મહત્વનું પરિબળ છે. એટલે આ અસ્થાયી પરિણામો એ સંકેતો આપે છે કે જે કૃષિ સમસ્યાઓના સગડ દેશના હૃદય સમા ગ્રામીણ ભારતમાં અસંતુલનને વેગ આપે છે.

કૃષિ સેન્સસ 2015-16 મુજબ, ભારતમાં કુલ કૃષિ વિસ્તાર વર્ષ 2010-11માં 1595.9 લાખ હેક્ટર હતો તે 2015-16 માં ઘટીને 1571.4 લાખ હેકટર થઈ ગયો છે. તે જ સમયે, ઓપરેશનલ હોલ્ડિંગની સંખ્યા 2010-11માં 1380 લાખથી 5.33% વધીને 2015-16 માં 1460 લાખ થઈ ગઈ છે. આમ, ભારતમાં ખેડૂત પરિવાર પાસે ખેતરનું સરેરાશ કદ 1.15 હેકટરથી ઘટીને 1.08 હેકટર થઈ ગયુ છે, જે ખેતર પર વધતા કૃષકના ભારણને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આમ ઉત્પાદનમાં મહત્ત્વનું પરિબળ કૃષક સપ્લાયમાં મર્યાદિત છે.

આ માહિતી પણ ટુકડાઓના વિભાગો અને ખેત પ્રદેશની ટુકડામાં વિભાજનની વિતરણ મર્યાદાને સમજાવે છે. તે બતાવે છે કે 2011માં કૃષિની છેલ્લી વસતી ગણતરી પછી નાના અને સીમાંત ખેડૂતોમાં વધારો થયો છે. 2015-16માં, દેશની લગભગ 86.21% જમીનમાં નાના અને સિમાંત ખેડૂતો(0 થી 2 હેકટર) નો સમાવેશ થતો હતો, જ્યારે તેમનો વાવેતર વિસ્તાર ફક્ત 47.34% સુધી જ મર્યાદિત હતો. નાના અને સીમાંત ખેડૂતોની જમીનનો વિસ્તાર 0.6 હેકટર હતી. આવા નાના ખેડૂતો મોટા ભાગે ઉત્તર પ્રદેશ અને બિહાર જેવા ગરીબ રાજ્યોમાં જોવા મળ્યા હતા. સિમાંત-મધ્યમ કક્ષાના ખેડૂતો (2 થી 4 હેકટર) કુલ જમીનનો 9.45% હિસ્સો ધરાવતા હતા, પરંતુ વાવેતર વિસ્તારમાં 23.65% હિસ્સો ધરાવતા હતા. જ્યારે મધ્યમ ખેડૂતો (4 થી 10 હેકટર)નું પ્રમાણ 3.76% હતું, જેનો સિંચાઈ વિસ્તારમાં હિસ્સો 19.96% જોવા મળ્યો હતો.  જ્યારે મોટા ખેડૂતો (10 હેકટર અને તેથી વધારે)ની હિસ્સેદારી માત્ર 0.57% હતી પરંતુ તેઓ કુલ વાવેતર વિસ્તારના 9 .04% હિસ્સો ધરાવતા હતા. વસ્તી ગણતરીમાં પણ જણાવાયું છે કે અનુસૂચિત જાતિ (એસસી) પાસે કુલ ઉપલબ્ધ જમીનમાંથી માત્ર 9% જ જમીન છે અને આ પરિવાર પાસે સરેરાશ 0.78 હેકટર જમીન છે. ઉપરાંત, એસસી સમુદાય પાસે કુલ જમીન પૈકી લગભગ 92% જમીનધારકો નાના અને સિમાંત ખેડૂતો છે. આ આંકડાઓ સમાજના વર્ગોમાં ખેતીમાં વિસ્તરતી વંચિતોની મર્યાદાને જાહેર કરે છે. તે એ પણ સ્થાપિત કરે છે કે જાતિ જૂથોમાં વાવેતર વિસ્તારવાળી જમીનના તફાવતોને લગતા માળખાકીય અવરોધની મોટાભાગના રાજ્યો દ્વારા પણ અવગણના કરવામાં આવી છે અને અત્યાર સુધી તેમાં કોઈ મોટું પરિવર્તન લાવવામાં આવ્યું નથી.

પરંતુ, વધતું જમીન વિભાજન કૃષિ ઉત્પાદકતા માટે સારુ છે? ખેતરનું કદ અને હેકટર દીઠ કૃષિ ઉત્પાદકતા વચ્ચે ઉંધો સંબંધ દેખાય છે અને તેની 1960 અને 1970 ના દાયકામાં ઘણી ચર્ચાઓ થઈ હતી. 2011માં પ્રકાશિત નેશનલ સેમ્પલ સર્વે ડેટાનો ઉપયોગ કરીને કરવામાં આવેલા તાજેતરના સંશોધનમાં, ભારતીય કૃષિમાં નાના ખેડૂતો આજે પણ મોટા ખેડૂતો કરતાં ઊંચી ઉત્પાદકતા દર્શાવે છે. જો કે, તેમાં નાના ખેડૂતોની માથાદીઠ ઉત્પાદકતા પણ જોવા મળી છે અને તેના કારણે ગરીબી વ્યાપક બને છે. અભ્યાસો પણ દર્શાવે છે કે નાના અને સીમાંત ખેડૂતોનો માત્ર એક નાનકડો હિસ્સો જ સંસ્થાકીય ધિરાણ મેળવી શકે છે અને તેમણે મોટેભાગે વચેટિયાઓ પર આધાર રાખવો પડે છે.

પરિસ્થિતિ મૂલ્યાંકન સર્વેક્ષણ (2013)ના પરિણામો અનુસાર, એક હેકટરથી વધુ જમીન ધરાવતા ખેડૂતોને જ નેટ માસિક આવક થાય છે. આ આવક તમામ સ્રોતો અને વપરાશની આવક અને ખર્ચ વચ્ચેનો તફાવત છે. તેથી, પુરતી આવકવાળા એક હેક્ટરથી ઓછી જમીન ધરાવતા ખેડૂત પરિવાર બહુ ઓછા છે. કૃષિમાંથી નીચું વળતર કૃષિ તકલીફોના સતત વધારા તરફ દોરી જાય છે અને જમીનનું વિભાજન તેમાં બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ કરે છે. કૃષિ સેન્સસ 2015-16 મુજબ, તમામ ખેતધારકો પૈકી 68.52% સીમાંત શ્રેણીમાં આવી ગયા છે, જોકે એસસીમાં સીમાંત શ્રેણીમાં આવી ગયેલા ખેડૂતોનું પ્રમાણ 78.06%  જેટલું ઉંચુ છે. આ ખેડૂતો સામુહિક રીતે આજે ભારતમાં કૃષિ વર્ગના સૌથી વધુ વંચિત ખેડૂતો છે. વધુમાં, અભ્યાસો દર્શાવે છે કે જાતિ આધારિત ભેદભાવ એસસી જેવા સામાજિક વર્ગોને કૃષિમાં નુકશાન કરાવે છે, કારણ કે તેમની સંસાધનો મેળવવાની શક્યતા ઓછી હોવાથી ઉત્પાદકતા અને વળતર નીચા મળે છે.

ખેતી અને બિન-ખેતી રોજગારીની અછતને ધ્યાનમાં લેતા જમીનના વધતા વિભાજનથી કૃષિ સમસ્યાઓની તીવ્રતા અને જીવનનિર્વાહ માટેની જદ્દોજેહદનો અંદાજ આવે છે. તેમાંથી બહાર નીકળવાનો પણ કોઈ વિકલ્પ નથી. તેમની સ્થિતિ સુધારવા માટે, સુધારાઓ લાવીને વાવેતર વિસ્તારને એકીકૃત કરવાની તાત્કાલિક જરૂર વર્તાય છે. આમ કરવાથી ખેતીને ચલાવવા જરુરી અર્થતંત્ર સક્ષમ થશે. ભાડૂતોને કાયદેસર બનાવવા, લીઝ બજારોને ઉદાર બનાવવા અને ધિરાણ બેંકોની સ્થાપના અંગેની ચર્ચાઓ તો ઘણી કરવામાં આવી છે. પણ જમીનધારકોનું એકત્રીકરણ માનીએ એટલી સરળ પ્રક્રિયા નહીં હોય, ખાસ કરીને ચોક્કસ જમીન રેકોર્ડ્સ ન હોવાના કારણે નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે. જમીનધારકોના એકત્રીકરણના પ્રયાસો પહેલાં જમીનની નોંધણી અને ટાઈટલિંગને અદ્યતન કરવી જરુરી છે. સહકારી ખેતી અથવા નાના અને સીમાંત ખેડૂતોનું નિર્માતા કંપનીઓમાં સંયોજન કરવાથી પણ જમીન વિભાજનની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવાનો એક ઉકેલ મળી શકે છે. જો કે, સરકારે એકત્રીકરણની પ્રક્રિયામાં સહાયક તરીકે સક્રિય ભૂમિકા ભજવવાની જરૂર પડશે, ખાસ કરીને સામાજિક રીતે હાંસિયામાં ધકેલાઈ ગયેલા સમુહોને વધુ જમીન અપાવવા માટે. કેમકે મોટાભાગના રાજ્યો આવશ્યક જમીન અને કૃષિ સુધારણાને અમલમાં મૂકવામાં નિષ્ફળ રહ્યા છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top