ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

જ્યારે તેલમાં આગ લાગે છે

વૈશ્વિક તેલના ભાવ કરતાંય વિકૃત નીતિઓને કારણે ગ્રાહકોને નાકલીંટી તાણીને વધુ ચૂકવવા પડે છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

દેશભરમાં ઇંધણના ભાવમાં સતત વધારો થવાથી જનતાને નડી રહેલી મૂશ્કેલીઓ પ્રત્યે સરકારનું ઉદાસીન વલણ ઘરે-ઘરે ચર્ચાઈ રહ્યુ છે. વિરોધ પક્ષ દ્વારા દેશભરમાં વિરોધ પ્રદર્શનના પગલે, કેન્દ્ર સરકારે તેલના ભાવનો બોજો રાજ્ય સરકારોને માથે નાખી દીધો છે. રાજસ્થાન અને આંધ્રપ્રદેશમાં તેલમાં લિટરે અનુક્રમે 2.5 અને 2 રૂપિયા ઘટાડાની જાહેરાત કરી છે અને એ સિવાયના કોઈ રાજ્યે હજુ સુધી પ્રતિભાવ આપ્યો નથી. રાજ્યની રાજધાનીઓમાં પેટ્રોલના ભાવ લિટરદીઠ રૂ. 81 થી 83 અને 85-87 રૂપિયાની વચ્ચે છે. એની સરખામણીમાં મુંબઈમાં સૌથી વધુ વેલ્યુ એડેડ ટેક્સ (VAT)ને પગલે આ ભાવ લિટરદીઠ રૂપિયા 90ની આસપાસ પહોચ્યો છે.

તેલની કિંમતો 2010 અને 2014માં અંકુશમુક્ત કરવામાં આવી તેનો વાજબી અર્થ તો એમ થવો જોઈએ કે જેમ ભાવમાં વધારો થાય ત્યારે ગ્રાહકોને નુકસાન સહેવું પડે છે એમ જ્યારે વૈશ્વિક ભાવ ઘટે ત્યારે ગ્રાહકોને ફાયદો થવો જોઈએ. પરંતુ, વાસ્તવિકતા જુદી જ છે. પાછલા ભાગની ગણતરીનો અંદાજ એ છે કે એક્સાઇઝ ડ્યુટી અને વેટ (વેચાણના લગભગ 50%) અને વેચાણ કિંમતનું ઓછામાં ઓછું 9% ડિલર કમિશનને ઉમેરતા, ગ્રાહકોએ બમણો ભાવ ચૂકવવો પડે છે. સપ્ટેમ્બર 2014થી હાલ પ્રતિ બેરલ 80 ડોલરની વિક્રમી ઊંચી સપાટીએ ભાવ છે. જ્યારે વૈશ્વિક કિંમતો વધે ત્યારે આ ભારે કર અને ડ્યુટીને કારણે ઉપભોક્તાઓએ કમરતોડ ભાવ ચૂકવવો પડે છે. આ વ્યવસ્થા દ્વારા જ્યારે તેલના ભાવ નીચા હોય ત્યારે પણ ઉપભોક્તાઓને લાભથી વંચિત રાખવામાં આવે છે. યાદ રહે કે નવેમ્બર 2014 અને જાન્યુઆરી 2016ની વચ્ચે જ્યારે ક્રૂડ તેલના ભારતીય બાસ્કેટના ભાવ બેરલ દીઠ 60 ડોલરની સૌથી નીચી સપાટીએ હતા ત્યારે સરકારે એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં નવ ગણો વધારો કર્યો હતો, જેના પગલે સામાન્ય પેટ્રોલ પરની ડ્યૂટીમાં આશરે 150% એટલે કે 19.48 રૂપિયાનો વધારો થયો હતો. અને નિયમિત હાઇસ્પીડ ડીઝલ પરની ડ્યૂટીમાં 330% એટલે કે પ્રતિ લિટરે 15.53 રૂપિયાનો વધારો ઝીંકાયો હતો. આનાથી સરકારની એક્સાઇઝ વર્ષ 2014-15ની માત્ર રૂ. 99,000 કરોડની સામે વર્ષ 2016-17માં રૂપિયા 2,42,000 કરોડની કમાણી કરવામાં મદદ મળી. વહીવટી કિંમતોનો લાભ માત્ર સરકારે મેળવ્યો છે.

સંભવતઃ 2019 ની સામાન્ય ચૂંટણીઓના પગલે સરકાર આ સરળ આવકને છોડવાની તૈયારી બતાવે તેવી શક્યતા જણાતી નથી. એક તરફ,  ગગડતા રૂપિયાને પગલે ઓઇલ આયાતનું બિલ વધી રહ્યુ છે અને બીજી બાજુ જીએસટીનું કાર્ય પ્રગતિમાં હોવાથી કરવેરાની આવક એકદમ સ્થિર થઈ નથી. આ સમયે, ડ્યુટી/ટેક્સ ઘટાડવામાં આવે તો સરકારની કેટલીક કલ્યાણ યોજનાઓને બ્રેક લાગે. ભાજપ શાસિત ઘણા રાજ્યોએ લોકરંજક નીતિ તરીકે ખેડૂતોની લોનને માફ કરી દીધી છે અને આ લોનની ખોટ અન્ય જગ્યાએથી મહેસૂલ દ્વારા ભરપાઈ કરવાની હોઈ તે વેટ ઘટાડી શકે તેમ નથી.

જો કે, સરકારોને અસંતુષ્ટ મતદારોની દૃષ્ટિએ ઇંધણના ભાવમાં વધારો ધાસ્તી પેદા કરે છે. પરંતુ મતદારોને ખુશ કરવા માટે મતદાન પહેલાના દિવસો દરમિયાન પેટ્રોલના ભાવમાં દૈનિક ઘટાડો હવે રાજરમતનો એક ભાગ બની ગયો છે. યાદ કરો એપ્રિલ-મે, 2018ની કર્ણાટક ચૂંટણી. આ ઘટાડો ભવિષ્યનો લાભ કરાવતો નથી કેમકે તે પછી તરત જ ભાવમાં વધારો થાય છે. તેમાં તો ઉલટાનું બિલાડુ કાઢતા ઊંટ પેઠા જેવો ઘાટ થાય છે. આપણા દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલનો દૈનિક ભાવ કેવી રીતે નક્કી થાય છે? આ અઠવાડિયે દિલ્હી હાઇકોર્ટે તેલના ભાવો પાછળના તર્ક પર ઓઇલ કંપનીઓના રેકોર્ડની માગણી કરતી અરજીને ફગાવી દીધી હતી. તેલના ભાવો પર આવા ગોપનિયતાના પગલામાં આશ્ચર્યજનક એ લાગે છે કે કર્ણાટક ચૂંટણી દરમિયાન કેવી રીતે ઓઇલ માર્કેટિંગ કંપનીઓએ રૂપિયા 500 કરોડનું અંદાજિત નુકસાન સહ્યુ હતું અને કેવી રીતે ચૂંટણી પછી ભાવની ગોઠવણ કરવામાં આવી હતી.

ભારતમાં, આયાતી ક્રૂડ ઓઇલ ન હોય એવા તેલની કિંમત નક્કી કરવામાં આવે છે. જોકે, વાસ્તવમાં, ભારત તેલનું નિકાસકાર છે અને 2017-18માં તેલના 744 મિલિયન રૂપિયાના આયાત મૂલ્ય સામે નિકાસ મૂલ્ય 23,8580 મિલિયન જેટલું એટલે કે 32 ગણું વધુ છે. તે રિફાઇનરી ક્ષમતાના વિસ્તરણને આભારી છે. પરંતુ, ખોટી માન્યતા પર આધારીત, રિફાઇનરી ગેટ પ્રાઇસ (આરજીપી) ની ગણતરી અને તેથી, તેલ ઉત્પાદક કંપનીઓ, રિફાઇનર્સના નુકસાન/નફા દ્વારા તેલની આયાત સમાનતા કિંમત પર વધુ ભાર આપવામાં આવે છે. આની સામે એવો અર્થ નિકળે છે કે જ્યારે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય તેલના ભાવમાં વધારો થાય છે ત્યારે ભારતના ઓઇલ ઉત્પાદકો ભારે લાભ મેળવે છે. અત્યારે, ભારત ક્રૂડ ઓઇલના બદલે બળતણ આયાત કરી રહ્યું હતું ત્યારે જે ચૂકવવામાં આવતા હતા તેના પ્રમાણે ગ્રાહકો ખૂબ ઊંચા ભાવ ચુકવે છે. આમ, નોશનલ લોસ (પ્રોફીટ) સામાન્ય રીતે "અંડર (ઓવર) રિકવરી" તરીકે ઓળખાય છે તે વાસ્તવિક નુકસાન (પ્રોફીટ)નો ઓવર(અંડર) એસ્ટિમેશન છે. જોકે બાદમાં વારંવાર તેની સાથે અક્ષરોની અદલાબદલીનો ઉપયોગ થયો છે.

આ દેશમાં તેલના ભાવો આર્થિક કવાયત કરતાં રાજકીય નિવેદન વધુ છે. એનડીએ સરકારે સત્તામાં આવ્યા પછી 2014માં ડિઝલના ભાવને અંકુશમુક્ત કરવા માટેનું બિઝનેસ-ફ્રેન્ડલી વલણ સ્વીકાર્યુ લીધું હતું, તે સરકાર હવે આગામી ચૂંટણીના ગણિતને ધ્યાનમાં રાખીને ઓઇલ ઉત્પાદક કંપનીઓના નફા ઉપર ભારે કરવેરા લાદવાનું મન બનાવી રહી છે. $ 70 પ્રતિ બેરલ ઉપરના કોઈપણ નફા પર કર લેવામાં આવશે; જોકે આ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી કે સરકારે આ બેંચમાર્ક આંકડો નક્કી કેવી રીતે કર્યો. પેટ્રોલિયમ ઉદ્યોગમાં એવો અસંતોષ ઊભરી રહ્યો છે કે પ્રોફીટ કરવેરાને પ્રતિબંધિત કરવામાં આવશે. તેની સ્થાને સરકાર સાથે અગાઉથી અસ્તિત્વમાં રહેલા આવક વહેંચણીના કોન્ટ્રાક્ટ્સને લાગુ પાડવા આવશે અને તે પરિણામે ઓઇલ સંશોધન ઇન્ડસ્ટ્રિ દ્વારા જરૂરી મૂડી રોકાણો (સ્થાનિક અને વિદેશી બંને)ને સંકોરશે. આ તેલમાં પિસાયેલું ભારત ગલ્ફ ઓઇલ સ્પિલમાં પડેલા એક પેલિકનની યાદ અપાવે છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top