ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ગટરમાં મૃત્યુ નવી સામાન્ય બાબત છે?

ગટરની સફાઈના વ્યાપક યાંત્રિકરણથી માનવને મોતની ચેમ્બરમાં આગળ વધતા અટકાવી શકે છે.

 

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

તાજેતરમાં દિલ્હીમાં બે અલગ અલગ ઘટનાઓમાં છ ગટર સફાઈ કામદારો મૃત્યુ પામે છે અને તે આવા મૃત્યુની સતત આગળ વધતી શ્રેણીનો જ એક ભાગ છે. જો કે, સત્તાવાળાઓનો પ્રતિભાવ નવી સામાન્યતા સૂચવે છે. સ્વચ્છ ભારતની અલંકારિક ભાષામાં નિર્ણાયક ગણાય તેવા આ કાર્યની નિંદા કરનાર લોકો સાથે વ્યવહારમાં તે અસ્વીકાર્ય અને અસંવેદનશીલ છે.

ગરીબીનું દબાણ આ કામદારોને લગભગ ઉઘાડા શરીરે મળથી ભરેલી ગટરોમાં ઉતરવા માટે મજબુર કરે છે. તેઓ સંપૂર્ણપણે જાણે છે કે તેમના જેવા ઘણા કામદારો તેમાં મોતને ભેટ્યા છે છતા પણ. આ ક્રૂર મૃત્યુની પાછળના સામાન્ય પ્રશ્નોમાં એક પ્રશ્નનો તાત્કાલિક જવાબ જોઈએ છે કે યાંત્રિક સફાઈ ઉપલબ્ધ હોવા છતા અને કાયદાકીય રીતે ફરજિયાત હોવા છતા શા માટે આ કામદારોને ગટરમાં ઉતારવામાં આવે છે?

એક્ટિવિસ્ટ અને જેમણે લાંબા સમયથી આ કામદારોની સુરક્ષા માટે અભિયાન ચલાવ્યું છે તેવા અન્યો અને તેમની અસ્થિર જીવન પરિસ્થિતિઓમાં સુધારો કર્યો છે તે અંગેની વિશ્વસનીય માહિતીનો અભાવ છે. દેશમાં કેટલા મેન્યુઅલ ગટર કામદારો છે તેનું દસ્તાવેજીકરણ કરાયું નથી. કદાચ, એ થાય તો સ્વીકારવું ફરજિયાત બની જાય કે આવું કામ ખરેખર અસ્તિત્વમાં છે. છતાં, આવા આંકડાઓ અંગે મુખ્યત્વે મીડિયા રિપોર્ટ અને રાજ્યો વિધાનસભા કે સંસદમાં સરકારના જવાબો પર આધારિત જુદા અને ગૂંચવણભર્યા અંદાજો છે. જોકે, આ મુદ્દાનું હાર્દ એ છે કે, એમ્પ્લોયમેન્ટ ઓફ મેન્યુઅલ સ્કેવેન્જર્સ એન્ડ કન્સ્ટ્ર્ક્શન ઓફ ડ્રાય લેટ્રિન્સ(પ્રોહિબિશન) એક્ટ, 1993ના સુધારા હેઠળ કોઈ પણ વ્યક્તિ, સ્થાનિક સત્તા અથવા એજન્સી ગટર કે સેપ્ટિક ટાંકીઓની સફાઈના જોખમી કામ માટે લોકોને રાખી શકે છે.

દેખીતી વાત એ છે કે, ભારતમાં સમાજ અને સત્તાવાળાઓને નીચલી જાતિઓના ગટરના કામદારોની દુર્ઘટના દેખાતી નથી. તેઓ એવા ચહેરા વગરના લોકો છે જે શેરીઓ સાફ કરે છે, ગટર સાફ કરે છે, શહેરની ગલીઓને સાફ કરે છે, સેપ્ટિક ટાંકીઓ અને ગટર લાઈનો સાફ કરે છે. સ્વચ્છ ભારત અભિયાન શરૂ થયું ત્યારથી એવા નિર્દેશ મળે છે કે આ મિશનના ખરા સિપાહીઓને ઓછું ધ્યાન અને ઓછા નાણાંકીય સંસાધનો મળ્યા છે. ઉલટાનું, મુંબઈમાં સ્વચ્છતા કર્મચારીઓનું સંગઠન કચરા વાહતુક શ્રમિક સંઘે તો કહ્યુ હતું કે, "અમે દેશને સ્વચ્છ રાખવાની સાથે સેલેબ્રિટિઓ અને મંત્રીઓના પોતાના પડછાયાને પણ સાફ કરી રહ્યા છીએ."

નીચલી ક્રમાંકિત જાતિઓ અને અન્ય લોકોના કચરાને સાફ કરવાના કાર્ય વચ્ચેના આ સહયોગમાં અને અસમાન ગટર અને લાઇનો સાફ કરવા માટે યાંત્રિક નવીનતાને લાગુ પાડવામાં રસ અને પ્રયત્નોનો અભાવ દેખાય છે. ઝડપી અને આડેધડ શહેરીકરણ તરફ જઈ રહેલા દેશમાં, સ્વચ્છતા પ્રણાલીને જાળવવાનું કામ "તેના આંતરડાને સાફ કરવા" જેવું, શહેરોની સરળ કામગીરી માટે અતિ આવશ્યક કાર્ય છે. દાખલા તરીકે, બેંગાલુરુમાં એપાર્ટમેન્ટ બ્લોક્સમાં તેમનો પોતાનો ગટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ હોઈ શકે છે અને સિવિક તંત્રને વચ્ચે લાવ્યા વિના તેનું સમારકામ અને જાળવણી કરી શકે છે. આનો અર્થ એ છે કે ખાનગી એજન્સીઓ અને ઠેકેદારોને આ કાર્ય કરવા માટે ભાડે રાખવામાં આવે છે. તેઓ, "કેઝ્યુઅલ" કામદારોની સલામતી માટે કોઈ વિચાર કર્યા વિના હંગામી ધોરણે બોલાવીને કામ કરાવે છે. આવી જ રીતે તાજેતરમાં દિલ્હીમાં છ ગટર કામદારો પૈકી પાંચના મોત થયા છે.

સ્વચ્છતા કર્મચારીઓ વચ્ચે કામ કરતા અગ્રણી એક્ટિવિસ્ટોએ ધ્યાન દોર્યું છે કે, ભારત પાસે ઉપગ્રહોને લોંચ કરવા માટે ટેકનોલોજી છે પરંતુ માત્ર 20 ફૂટ ઉંડે આવેલી ગટર લાઇન અને સેપ્ટિક ટાંકી સાફ કરવા માટે નથી. જોકે, સ્થાનિક મશીન બનાવવાના કે અન્ય રીતે આ કરવા માટે પ્રશંસનીય પ્રયાસો થયા છે. હૈદરાબાદ મેટ્રોપોલિટન વૉટર સપ્લાય એન્ડ સીવેજ બોર્ડ દ્વારા ઉપયોગમાં લેવામાં આવતા જેટ્ટીંગ મશીન તેનું જાણીતું ઉદાહરણ છે, કેરળના તિરુવનંતપુરમમાં સામાજિક જાગૃત ઇજનેરો દ્વારા બનાવવામાં આવેલું "બંડીકૂટ",  હૈદરાબાદમાં વૈજ્ઞાનિકો અને ઇજનેરો દ્વારા બનાવવામાં આવેલું રોબોટિક મશીન "સિવર ક્રોક" એ સિવાયના અન્ય પ્રયાસોને કદાચ મીડિયામાં કવર કરવામાં આવ્યાં નથી. આ પ્રયાસોને સત્તાવાળાઓએ સક્રિયપણે સપોર્ટ આપવો જોઈએ અને તેને નવાજવા જોઈએ. દિલ્હી સરકારે પણ ગટર લાઇન અને સીવેજની યાંત્રિક સફાઈ માટેના એક્શન પ્લાન તૈયાર કર્યા છે અને મીડિયાએ સફાઈ કર્મચારીઓને ગટર સાફ કરવાના મશીનો ખરીદવા અને ઉપયોગ કરવા માટે લોન આપીને "ઉદ્યોગપતિઓ" બનાવવાની દરખાસ્તની નોંધ લીધી હતી. આ તેમના પ્રત્યે ગંભીર ભેદભાવ ઉભો કરશે અને તેથી સરકારે આ મશીનો ખરીદવા જોઈએ અને તેને ચલાવવા માટે લોકોને રોજગારી આપવી જોઈએ.

રસપ્રદ વાત એ છે કે, જ્યાં કામદારોને યોગ્ય સુરક્ષા ઉપકરણો આપવામાં આવે છે ત્યાં ફરિયાદ એ ઉઠે છે કે તે ખૂબ જ ભારે અને અસુવિધાજનક છે તેથી તેઓ તેના વગર કામ કરવાનું પસંદ કરે છે. તેથી અહીં પણ તેને સુધારવાના સતત પ્રયત્ન થવા જોઈએ અને હળવા સલામતી સ્યુટ્સ બનાવવા જોઈએ. જોકે, તંત્ર આ કામદારોના મૂલ્યવાન જીવનને ધ્યાનમાં લઈને આવા પ્રયત્નોને પુરતું ભંડોળ પૂરું પાડવામાં રસ લે છે? યાંત્રિક સફાઈની અછતથી કોન્ટ્રાક્ટ ગટરના કામદારોની ભરતીના દ્વાર ખુલે છે અને સરકાર પોતે ખાસ કરીને રેલવેમાં કોન્ટ્રાક્ટ સેવાઓનો સૌથી મોટો ઉપયોગ કરે છે.

ટેકનોલોજી અને ઇનોવેશનની શક્તિનો ઉપયોગ કરવાનો આ સરકારનો ખૂબ નમ્ર અને યોગ્ય હેતું અહી લાગુ પાડવાથી સ્વચ્છતા કર્મચારીઓના ક્રૂર અને બિનજરૂરી મૃત્યુને રોકી શકાય તેમ છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top