ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

કેરળના પૂર વિનાશમાંથી બોધ મેળવીએ

કેરળની આફત પર માનવતાવાદી પ્રતિભાવ દોષારોપણની ઉપર ઉઠ્યો છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

કેરળમાં તાજેતરમાં થયેલી કરૂણાંતિકાએ ત્રણ સ્તરે જાહેર પ્રતિસાદો નોંધાયા છે. પ્રથમ અને મૂળભૂત સ્તરે, તે સમાજના અનેક વિભાગો તરફથી સ્વયંસ્ફુરિત માનવતાવાદી પ્રતિભાવ ઉભો થયો હતો અને પ્રાદેશિક અને રાષ્ટ્રીય સરહદોને પાર કરી ગયો હતો. લાગે છે કે આ સ્તરે પ્રતિભાવો કોઈપણ પૂર્વ ગણતરીઓ અથવા ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટલ પરિબળો દ્વારા તટસ્થ હોવાનું જણાય છે. કેરળમાં દેશ અને વિદેશમાંથી ખાસ કરીને બિન-સરકારી સંગઠનોની માનવતાવાદી સહાય ખૂબ અસાધારણ રહી છે. આ કામગીરીએ તમામ પ્રકારની સરહદો ઓગાળીને દર્શાવ્યું છે કે આખરે તો માનવ લાગણીઓ દ્વારા ઉત્પન્ન થઈને દેશ અને વિશ્વના વિવિધ ખૂણાઓમાંથી સંસાધનોની ગતિશીલતા તરફ દોરી જાય છે તે સામાન્ય માનવતા જ વધુ મહત્ત્વની છે . પ્રતિસાદના આ પ્રથમ સ્તરે એક એવું સ્વરૂપ ઘડ્યુ છે જે ત્રણ પ્રકારે નૈતિક રીતે શુદ્ધ છે. પ્રથમ, તે કોઈ પણ પ્રકારના દોષથી રહિત છે. બીજું, તે જેમણે અનુકંપાથી પ્રેરાઇને, દુખમાં ભાગીદારી નોંધાવવા, પૂરની વિનાશક અસરોને હળવી કરવા પોતાની અંગત સંપત્તિનું દાન કર્યુ તેવી વ્યકિતઓ અને જૂથોના નૈતિક તાસિર રજુ કરે છે. ત્રીજું, નૈતિક પહેલ કોઈ ચોક્કસ દિશાનિર્દેશની રાહ જોતી નથી. એ તો કોઈ પણ વિલંબ વિના તદ્દન સહજતાથી રજુ થાય છે.

જોકે, આ પ્રત્યાઘાતના બીજા તબક્કે થયેલી અવિરત ટીકારૂપે શરૂ થતી પ્રતિક્રિયા નથી. આ વખતે આપત્તિના વમળમાં ફસાયેલી કેરળ સરકારને લક્ષ્યમાં લેવાઈ છે. કેરળના કિસ્સામાં આ પ્રતિક્રિયા મુખ્યત્વે પર્યાવરણવાદીઓ અને કેરળના રાજકારણ અને અર્થતંત્રના હિસ્સેદારો એમ બે પ્રકારના વિવેચકો દ્વારા કરવામાં આવી હતી. પર્યાવરણવાદીઓ ભૂતકાળમાં સમયાંતરે આપવામાં આવેલી ચેતવણીને અવગણવા બદલ સરકારની ટીકા કરે છે. પરંતુ, વિકાસના કેરળ મોડેલનું રાજકારણ અને "વિકાસ" સાથે પરદેશી પૈસાથી મોટા ભાગના ગ્રાહક અને ગૃહનિર્માણના વિકાસને પ્રોત્સાહન આપવા સામે આ નિષ્ણાતોની સમયસરની ચેતવણીને કેરળ અને બહાર બંને તરફથી નકારવામાં આવી છે. તાજેતરના સમયમાં પૂરમાં જાનમાલની આફતનો સામનો કરવો પડ્યો હતો તેવી જુદી-જુદી સરકારોને આ જ પ્રકારની ચેતવણીઓ આપવામાં આવી હતી, પરંતુ તેમણે ચેતવણીને કચરાપેટીને હવાલે ન કરી પણ તેને વિકાસના ગાણામાં લપેટી લીધી હતી. આમ, વિકાસની રાજનીતિમાં સાધનરૂપ કારણો માનવતા માટે વિનાશક પરિણામોને આમંત્રીને ચેતવણીઓ અને સાવચેતીઓને નકારી શકે છે. આ રીતે,  પહેલા કરતા વિપરિત બીજા સ્તરનો પ્રતિસાદ ભાવનાત્મક રીતે સ્વયંસ્ફુરિત નથી અને તેમાં વૈજ્ઞાનિક સત્યનો સમાવેશ થતો નથી. તેથી પ્રકૃતિની ઉપર જવાબદારી નહી ઢોળતા, માનવના પોતાના સ્વાર્થો અને તે સ્વાર્થોને પોષતી સરકારી સંસ્થાઓ માથે ઢોળવા માટે નિષ્ણાતોને નૈતિક રીતે સમર્થ બનાવે છે.

પરંતુ, કેરળના અર્થતંત્રના હિસ્સેદારોને અર્થતંત્ર, તેના ઉત્પાદક ક્ષેત્રો અને માલસામાન અને સેવાઓની માગ પર હોનારતની વિનાશક અસરો વિશે ચિંતા છે. અર્થશાસ્ત્રીઓએ કહ્યુ છે કે હોનારતના કારણે કેરળના પ્રવાસન અને આવાસીય ક્ષેત્રના સંપર્કમાં રહેલા બેન્કિંગ અને વીમા ક્ષેત્રો પર અસર થઈ છે અને એ પરંપરાગત ઉદ્યોગો સિવાય કૃષિ અને પ્રાથમિક ઉત્પાદક ક્ષેત્રો પર પણ અસર થઈ છે. નુકસાનીનો પ્રારંભિક અંદાજ રુપિયા 20,000 કરોડ મૂકવામાં આવ્યો છે.  કેરળ સરકાર માને છે કે આ અંદાજ હજુ વધશે. કારણ કે નુકસાનની હજુ સુધી વ્યવસ્થિત આકારણી કરાઈ નથી. અંદાજે રૂપિયા 30,000 કરોડનો પ્રવાસન ક્ષેત્રનો હિસ્સો છે, જે કેરળ રાજ્યના ગ્રોસ મૂલ્યના 10 ટકા જેટલો હિસ્સો ધરાવે છે અને લગભગ 14 લાખ લોકોને રોજગારી આપે છે, તેને ભારે અસર થઈ છે. ખાસ કરીને વર્તમાન ઓણમ સીઝન દરમિયાન ટકાઉ અને બિન-ટકાઉ એમ બંનેની માંગમાં ટૂંકા ગાળામાં ભારે ઘટાડો થવાની ધારણા છે. તહેવારોની મોસમ દરમિયાન ઓટોમોટિવ વેચાણની માંગ પર પ્રતિકૂળ અસર થઈ છે. આ રીતે, આ પ્રતિભાવો પણ મહત્વના કારણો સાથે સંબંધ ધરાવે છે, જેમાં ખર્ચ અને આજીવિકાનું નુકસાન સામેલ છે અને તેની ખાતરી કરવી જરૂરી છે.

ત્રીજા સ્તરે, પ્રતિક્રિયા મોડી આવી એ તો સમજાય છે પરંતુ તે વૈજ્ઞાનિક કે ધરાતલના આધારે દર્શાવવામાં આવી નહોતી પણ તેને અલૌકિક કારણો દ્વારા રજુ કરવામાં આવી હતી. કેરળ સરકાર પર હુમલો કરવા આતુર પણ અસમર્થ એવા જમણેરી રાજકારણીઓ અને તેમના ટેકેદારોના પ્રતિભાવમાં તે સ્પષ્ટ દેખાતું હતું. વળી તેઓ જેમણે સમસ્યાની પ્રતિક્રિયા આપવાનો પ્રયાસ કર્યો તેમના માથે દોષ મૂકવા માગતા હતા. સબરીમાલા મંદિરમાં મહિલાઓના પ્રવેશને શક્ય બનાવવાના સરકારના પ્રયાસો માથે આળ મુક્યું. જોકે આ વર્તણુકનું કારણ 1934માં નેપાળ-બિહાર ભૂકંપના દુ:ખદ સંદર્ભમાં મહાત્મા ગાંધીના પ્રસ્તાવથી ભિન્ન છે. ગાંધીજીએ દેવે ભૂકંપ આપીને અસંખ્ય સાથી મનુષ્યો સામે અસ્પૃશ્યતા નાબુદીનો અમલ નહી કરીને પાપ આચરતી બિહારની ઉચ્ચ જાતિઓને સજા કરનાર ગણાવ્યા હતા. કેરળના વિનાશના જમણેરી અર્થઘટનથી વિપરીત, ગાંધીજી તેમના મત અનુસાર મોટી સંખ્યામાં લોકોને સાથી મનુષ્ય તરીકે ગણવાનું સ્વિકારવામાં નિષ્ફળ ગયા હતા તેમના માથે ભગવાનના માધ્યમથી સામાજિક જવાબદારી નક્કી કરવાની માગણી કરતા હતા. કેરળ હોનારતમાં જમણેરીઓના અર્થઘટન પ્રમાણે ભગવાન મધ્યસ્થી બન્યા છે, સમાનતાના આચરણ કરવાની નિષ્ફળતા માટે જવાબદાર માનવીઓનો બોધ આપવા માટે નહીં, પરંતુ પૂજાની પ્રથામાં જાતિ અસમાનતાને કાયમી બનાવવા માટે.

જો કે, આ ત્રણેય સ્તરની પ્રતિક્રિયાઓ અને પ્રતિભાવોથી આગળ વધતા વહીવટી તંત્ર અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા આપત્તિ પછીની રાહત અને બચાવ કામગીરી અદ્દભુત રહી છે. લશ્કર, નૌકાદળ, હવાઈ દળ, રાષ્ટ્રીય સંરક્ષણ અને બચાવ દળ અને રાજ્યના અને દેશના અન્ય ભાગોમાંથી આવેલા તબીબી ડોકટરોની ટીમો દ્વારા કરવામાં આવેલું બચાવ કાર્ય પાનો ચડાવે તેવું પ્રશંસનીય રહ્યુ છે. અસરગ્રસ્ત લોકોને બચાવવા માટેની માછીમાર સમુદાયની કુશળતા અને તેમના ઉમદા પ્રયત્નો પ્રેરણાદાયી નહી તો પણ, ખૂબ પ્રશંસનીય હતા. ગ્રામીણ અને શહેરી કેરળના મોટાભાગના વિસ્તારોને તબાહ કરતી વિનાશક કરૂણાંતિકાના કિસ્સામાં, કેરળના લોકો કાલ્પનિક સીમાઓ ઓળંગીને બહાર આવ્યા છે અને એક દુર્ઘટનાનામાંથી બહાર આવવા માટે તેમની શક્તિ, અભિવ્યક્તિ અને એકતાને દર્શાવી છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top