ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

એક્સેસ સાથે સંતુલિત સાનુકૂળતા

પુરવઠાની વ્યવસ્થાપનની સ્ટ્રેટેજી વગર આવશ્યક દવાઓની કિંમત નિર્ધારણ નિષ્ફળ જશે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ભારતમાં હેલ્થકેર પ્રણાલીમાં લોભની માઝા મુકીને વિસ્તરી રહેલું ખાનગી ક્ષેત્ર અને પ્રતિબંધિત આઉટ-ઓફ-પોકેટ (OOP) તબીબી ખર્ચ કે જે હેલ્થકેરની સાનુકુળતાને અવરોધે છે. ખાસ કરીને ગરીબ અને નબળા વર્ગ માટે. કા તો તેમને આવા ઊંચા ખર્ચ પરવડી શકતા નથી અથવા તો તે હેલ્થકેર ખર્ચના ભારથી વધુ ગરીબ બને છે. આ સ્થિતિમાં વધુ ચિંતા તો વધતો સારવાર ખર્ચ છે. આ ખર્ચ સમય જતાં ઘરેલુ ખર્ચમાં હેલ્થકેરની વધતી હિસ્સેદારીમાં ચાવીરૂપ પરિબળ તરીકે ઉભરી આવ્યો છે. સમગ્ર હેલ્થકેર ખર્ચના લગભગ બે-પંચમાંશ ખર્ચ અને ભારતમાં કુલ ખાનગી OOP હેલ્થકેર ખર્ચની અડધી રકમ ભારતમાં સારવારમાં જાય છે. આ સંદર્ભમાં, 2013ની નવી ડ્રગ (પ્રાઈસ કંટ્રોલ) ઓર્ડર (ડીપીસીઓ) કે જેનરિક દવાઓની યોજનાના સૂચિત વિસ્તરણ જેવા દવા કિંમત નિયંત્રણ માટેની કેન્દ્ર સરકારની તાજેતરની જન ઔષધિ કેન્દ્રોની સંખ્યામાં વધારો કરવાની પહેલ સ્વાગત યોગ્ય છે. જોકે તેની અસરકારતા ચર્ચાનો વિષય છે.

આવશ્યક દવાઓની કિંમત નિર્ધારણ વર્તમાન સરકારના પગલાની જેમ કેન્દ્ર સરકારો માટે પણ ચિંતાનો મુદ્દો છે. જોકે એ સિવાય તો વારંવાર વિવિધ કેન્દ્ર સરકારો દ્વારા સમય સમય પર ઠાલા વચનો જ આપવામાં આવ્યા હતા. ગરીબો માટે મફત દવાઓ સુનિશ્ચિત કરવા માટે વૈધાનિક સ્તરે કંઈ જ કર્યું નથી. આજ સુધીમાં કેટલીક રાજ્ય-વિશિષ્ટ પહેલ અને મફત દવાઓ અને ડાયગ્નોસ્ટિક સેવાઓ શરૂ કરવા માટે નેશનલ હેલ્થ મિશન દ્વારા રાજ્યોને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલી કેટલીક પ્રોત્સાહન ઓફર સિવાય કઈ કરવામાં નથી આવ્યું. આ પાસાને ધ્યાનમાં લીધેલ નીતિ ઐતિહાસિક રીતે "ભાવ અંકુશ" દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી છે તે સ્થાનિક દવા બજારના એક ક્વાર્ટરથી પણ ઓછી છે. ઉપરાંત, ડ્રગ પ્રાઈસ કંટ્રોલના અનુભવો બહુ આશાસ્પદ નથી. નવેમ્બર 2017માં, જ્યારે નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસીંગ ઓથોરિટીએ ફ્યુરોસેમાઈડ (બ્રાન્ડ લેસીક્સ) માટે યુનિટ દીઠ રૂ. 0.29, શિશુઓ માટે ડાયયુરેટેકનો ભાવ, રૂ. 100- 110થી ઘટાડીને રૂ. 10 પ્રતિ પેકની ટોચમર્યાદા નક્કી કરવામાં આવી હતી. અને ઉદ્યોગે આ દવાના પુરવઠાને ઘટાડી નાખ્યો હતો.

એક તરફ, ભારતમાં દવાઓની કિંમતના નિયંત્રણની મોટી અડચણ સ્થાનિક દવા બજારના માળખામાં સમાયેલી છે. તેમાં ટોચની 10 કંપનીઓ કુલ વેચાણના બે-પંચમાંશથી વધુ હિસ્સો ધરાવે છે. આવી સ્થિતિમાં નવા ડીપીસીઓ દ્વારા સૂચિત બજાર આધારિત ભાવ મર્યાદા પ્રણાલી નિયમનને લઈને સંવેદનશીલ હોય છે. પ્રાઇસ કેપ એ દવા ક્ષેત્રે 1% થી વધુ બજાર હિસ્સો ધરાવતી તમામ બ્રાન્ડની કિંમતની સરેરાશ કિંમત છે. આમાં ખાસ કરીને મોટી કંપનીઓ નિયમન પહેલા કિંમત વધારીને ઠગાઈ કરવાની સંભાવના રહેલી છે. ઉદાહરણ તરીકે, મેટફોરમિન (ટાઇપ-ટુ ડાયાબિટીસની સારવાર માટેની દવા)ની ડીપીકોએ 1995 દ્વારા નિર્ધારિત ખર્ચ-આધારીત કિંમત કરતા બજાર આધારિત મહત્તમ કિંમત ત્રણ ગણી વધુ છે. ખર્ચાઓ ઉત્પાદકો દ્વારા જાતે નિર્ધારિત કરવામાં આવેલા હોવા છતા.

બીજી બાજુએ, ખામીવાળી પુરવઠા મેનેજમેન્ટની સાંકળ નીચા ખર્ચે જિનેરિક દવાઓના ઉપયોગ રોકે છે. પહેલેથી જ અસ્તિત્વ ધરાવતા જન ઔષધિ કેન્દ્રોના ભાંગી પડવાની સ્થિતિ અંગેના મીડિયા રિપોર્ટ્સ કહે છે કે આમ દવા મેળવવામાં વિલંબ અને ભૂલભરેલો પુરવઠાના કારણે થયુ છે. નબળા અનુમાનો, જુનવાણી સંગ્રહ પ્રણાલીઓ અને નાના બજારો સહિતની અન્ય બાબતો પુરવઠાના અંતરાયો પેદા કરી શકે છે. એ જ સમયે જિનેરિક દવાઓની ગુણવત્તાને લઈને સ્પષ્ટતાના અભાવે માંગ અવરોધાય છે. દેશમાં રાજ્યો દ્વારા અંકુશિત નિયમનકારી પ્રણાલીઓના મહત્વના હિસ્સાઓમાં અમલ માટે કોઈ સુસંગત ધોરણો નથી. આને લીધે જ નકલી દવાઓનું સંકટ તોળાયેલું રહે છે. દવા ઉત્પાદકોના અંદાજ પ્રમાણે, મોટા શહેરના બજારોમાં વેચાતી તમામ દવાઓમાંથી 20% બનાવટી અથવા નકલી હોય છે, જ્યારે સરકારનો અંદાજ કહે છે કે દેશના કુલ દવા બજારના લગભગ 10% નકલી દવાનો હિસ્સો ધરાવે છે. અધુરામાં પુરૂ, એવી સામાન્ય ધારણા પ્રવર્તે છે કે ઓછી કિંમતની દવાઓ વધુ નકલી હોઈ શકે છે, આ સ્થિતિમાં ભાગ્યે જ કંઈ થઈ શકે છે.

ભારતનું સાર્વત્રિક સ્વાસ્થ્ય કવરેજ માળખું ઇક્વિટી, એક્સેસ અને એફોર્ડિબિલિટીના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. અને આમાંના કોઈ પણ ધ્યેયને આગળ ધપાવવા માટે કેટલાક અનિવાર્ય સામાજિક વેપાર-સંબંધો આવશ્યક છે. વર્તમાન સરકાર દ્વારા પ્રસ્તાવિત સાર્વત્રિક સ્વાસ્થ્ય કવરેજ માટે વીમા-આધારિત ફાઇનાન્સિંગ મિકેનિઝમનું ઉદાહરણ લો. આ પ્રોગ્રામ ગરીબો માટે સ્વાસ્થ્યસંભાળની સુવિધા સુનિશ્ચિત કરી શકે છે, ત્યારે તેમાં એફોર્ડિબિલિટીનો અભાવ પ્રવર્તે છે. સાર્વજનિક ક્ષેત્રની આવશ્યક આરોગ્યસંભાળની જોગવાઈ સાથે સુસંગત પુરવઠા-બાજુની વ્યૂહરચનાઓની ગેરહાજરીમાં આવા કાર્યક્રમથી પહેલેથી ભારતમાં હેલ્થકેરની પર પ્રભુત્વ ધરાવતી ખાનગી કંપનીઓને ફાયદો થવાની શક્યતા રહે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં, "ભાવ નિયંત્રણ"માં આવશ્યક દવાઓના ભાવોનો સમાવેશ થઈ શકે છે, પરંતુ તે ત્યારે જ થાય કે જ્યારે ડ્રગ નિયમનકારી પ્રણાલીને અમલમાં મૂકવા, સપ્લાય ચેઇન મેનેજમેન્ટને સુધારવા, અને ફાર્માસ્યુટિકલ બજારને સમજવા જેવી સપ્લાય-બાજુની દરમિયાનગીરીઓ સાથે તેને જોડવામાં આવે. અન્યથા, ભાવ નિયંત્રણ સસ્તું દવાઓને મેળવવાની સ્થિતી બગાડી શકે છે.

આ લક્ષ્યાંકો વચ્ચે યોગ્ય સંતુલન સાધવું એ માત્ર એક આર્થિક નિર્ણય જ નહી પણ રાજકીય ઇચ્છાશક્તિનો મુદ્દો પણ છે. એ તો પ્રયોગાત્મક રીતે સાબિત થયું છે કે રાજ્ય દ્વારા મફત અથવા ઓછા ખર્ચે હેલ્થકેરની જોગવાઈ પરિવારના આરોગ્ય અને સુખાકારીને વધારવા માટેનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે. તેમાં માળખાકીય અવરોધોને ધ્યાનમાં લેવાયા છે અને ઓછા ખર્ચે દવાઓ અને નિદાન બધાને ઉપલબ્ધ કરવામાં આવે છે. જોકે, હેલ્થકેરની માંગ-તરફી બાજુ તરફની હાલની નૈતિકતામાં પરિવર્તન એ હકીકતનું સૂચક છે કે સરકાર ખાનગી ક્ષેત્રને મોકળુ મેદાન આપી હેલ્થકેરની પહોંચને સરળ બનાવવામાં સરકારની ભૂમિકાને મર્યાદિત કરવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top