ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

પોલીસની સુધારણા

લોકોનો પોલીસ પરનો વિશ્વાસ સંદિગ્ધ બની રહ્યો છે છતા પોલીસ સુધારણાની ગતિ નિરાશાજનક છે

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ગયા મહિને ભારતમાં પ્રથમ વખત, કેરલમાં કસ્ટડીમાં મૃત્યુના કેસમાં બે પોલીસકર્મીઓને મૃત્યુદંડની અને ત્રણ અન્ય પોલીસ અધિકારીઓને જેલની સજા ફટકારવામાં આવી. 2005માં ઉદયકુમાર નામના એક યુવકને પોલીસ કસ્ટડીમાં ટોર્ચર કરીને મોતને ઘાટ ઉતારી દેવામાં આવ્યો હતો. એ કેસમાં સીબીઆઇ કોર્ટે ગયા મહિને પોલીસને સજા ફટકારી હતી. કસ્ટોડિયલ ડેથના ભારતના નિરાશાજનક રેકોર્ડને જોતાં, આ કેસમાં સજા સંભળાવવા માટે 13 વર્ષના ગાળા દરમિયાન સાથે જોવા મળેલા પરિબળોને ધ્યાનમાં લેવાયા હતા. આ કેસમાં ગુના અંગેની કાર્યવાહી કરતા પોલિસ દળની લાંબા સમય સુધીની બિનજવાબદારી અને યોગ્ય પ્રક્રિયાઓનો તિરસ્કાર અને 2006માં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા આપવામાં આવેલા પોલીસ રિફોર્મ્સના સ્પષ્ટ આદેશની કેન્દ્ર અને રાજ્ય દ્વારા સંપુર્ણ અવગણના બહાર આવી હતી.

ઉદય કુમારના કેસમાં તપાસ અધિકારી અને પોસ્ટ-મોર્ટમ કરનાર ડોક્ટરે કર્તવ્યપરાયણતાથી કામ કર્યુ હતું. રાજ્ય સરકારે સંબંધિત સર્કલ ઇન્સ્પેક્ટરને સસ્પેન્ડ કરીને અને ક્રાઇમ બ્રાન્ચે ચાર્જશીટ દાખલ કરી અને અને જેના પર ટોર્ચરનો આરોપ મૂકાયો હતો તે બે પોલીસ કર્મીઓને ધરપકડ કરીને પોતાની જવાબદારી નિભાવી હતી. જ્યારે કાર્યવાહીના મુખ્ય સાક્ષીઓ ફરી ગયા ત્યારે ઉદય કુમારની માતાએ સીબીઆઈ તપાસનો આદેશ આપવા માટે કેરળ હાઈકોર્ટમાં અરજી કરી હતી અને સીબીઆઇ કોર્ટ દ્વારા અનુકરણીય ટ્રાયલ હાથ ધરવામાં આવી હતી. કસ્ટોડિયલ ટોર્ચર અને હત્યાના અસંખ્ય કેસોમાં મોટાભાગની ટ્રાયલ્સમાં સાક્ષીઓ ફરી જવા, ડોકટરો દ્વારા પોસ્ટ મોર્ટમમાં પોલીસને ક્લીન ચીટ આપવાનું દબાણ, તપાસમાં આરોપીઓને વધુ "છાવરવા" અને પીડિત પરિવારની કાનૂની અને નાણાંકીય સહાય મેળવવાની અસમર્થતા વગેરે જોવા મળે છે.

નેશનલ પોલીસ કમિશનના પાંચ અહેવાલોની ભલામણો અને વર્ષોમાં પ્રખ્યાત વૈજ્ઞાનિકો અને સમયાંતરે જજ અને પોલીસ અધિકારીઓની આગેવાની હેઠળના પંચોન અને સમિતિઓની ભલામણોને સુપ્રિમ કોર્ટના 2006ના નિર્દેશોમાં સમાવવામાં આવી હતી. કોર્ટના ચુકાદાને બાદમાં ભારતના પોલીસ આક્રમક સુધારાના એક નિર્ણાયક પગલા તરીકે ગણાવ્યો હતો. પસંદગીયુક્ત, સગવડતાપૂર્વક અમલ કે તેની સાવ અવગણના કરવામાં આવતા આ આશા કેન્દ્ર અને ત્યારબાદ રાજ્ય તરફથી ઠગારી નિવડી છે. આમાંના કેટલાક નિર્દેશો પોલીસ સાથે વ્યવહારના સંદર્ભમાં રાજ્યના વહીવટી અધિકારીની સત્તાને નરમ પાડે છે અને તેથી તેનો અસરકારક અમલ કરવાના નામરજી દેખાડવામાં આવે છે. જો સર્વોચ્ચ અદાલતે તેના પોતાના નિરીક્ષણ હેઠળ તેનો અમલ કરાવ્યો હોત તો પરિણામ કદાચ અલગ જ હોત.

વિવિધ કમિશનના રિપોર્ટ અને સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્દેશો વ્યાપક સૂચનો આપે છે. તેમાં પોલીસ એકટ, 1861ને બદલીને નવો કરવો, ટોચના ક્રમાંકના પોલીસ અધિકારીઓ સહિતની ભરતી, ટ્રાન્સફર અને પ્રમોશનની પધ્ધતિમાં સુધારો કરવો, લો એન્ફોર્સમેન્ટ પાંખથી પોલીસની તપાસ પાંખને અલગ કરવી અને પોલીસ સામેની ફરિયાદોની એક પદ્ધતિ બનાવવી વગેરેનો સમાવેશ થાય છે.

પોલીસ સુધારણા ઝુંબેશનો ધ્યેય પોલીસમાં લોકોનો વિશ્વાસ સાવ ભાંગી પડયો નથી ત્યારે એક સંસ્થા તરીકેની લોકોની માન્યતા મેળવવાનો પણ છે. વાસ્તવમાં, 2018ના રિપોર્ટ "સ્ટેટસ ઓફ પોલિસીંગ ઇન ઇન્ડિયા"માં મુખ્ય છ પાસાઓને આવરી લેવામાં આવ્યા છે- ગુનાખોરીનો દર, પોલીસ અને અદાલતો દ્વારા કેસનો નિકાલ, પોલીસ દળમાં વૈવિધ્ય, માળખાકીય સુવિધાઓ, જેલ ડેટા અને અનુસૂચિત જાતિ/અનુસૂચિત જનજાતિ/મહિલા અને બાળકો વિરુદ્ધના ગુનાઓના કેસનો નિકાલ. આ બધા ક્ષેત્રોમાં પોલીસ કામગીરીનું વંચિત અને લઘુમતીઓ સામે રહ્યુ છે. આ રિપોર્ટ દર્શાવે છે કે જાતિ અને ધર્મના આધારે પોલીસનો ભેદભાવ સૌથી સામાન્ય છે. ધાર્મિક લઘુમતીઓ, ખાસ કરીને મુસલમાનોમાં પોલીસનો પ્રગટ ભય વધુ છે.

પોલીસ સુધારણાના અમલીકરણની મંથર ગતિથી જ સ્પષ્ટ થાય છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે તેના 2006 ના આદેશનું કડક પાલન કરાવવાની અને તેના ભંગ બદલ રાજ્યોને સજા સુનિશ્ચિત કરવાની જરૂર છે.

સંસ્થાગત પૂર્વગ્રહ એક વિશ્વવ્યાપી પ્રવર્તમાન વલણ છે. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સમાં શિકાગો પોલીસની સુધારણાનો કિસ્સો બતાવે છે કે કેવી રીતે 2017માં ન્યાય વિભાગનો રિપોર્ટ જણાવે છે કે શિકાગોનું પોલીસ દળ વંશીય પૂર્વગ્રહ અને "વ્યાપક છાવરવાની સંસ્કૃતિ" સાથે ભારે બળનો ઉપયોગ કરે છે. એક શ્વેત અધિકારી અશ્વેત કિશોરને ગોળી મારી દે છે. જો કે તે ઘટનામાં શિકાગો સ્ટેટ અને પોલીસના અધિકારીઓએ ફેડરલ કોર્ટની દેખરેખ હેઠળ અમલીકરણની જવાબદારીને સુનિશ્ચિત કરવા માટે વિગતવાર પ્લાન તૈયાર કર્યો.

સીબીઆઇ જજે ઉદય કુમાર ટોર્ચર અને હત્યા કેસ જણાવ્યું હતું કે આરોપીઓના કૃત્યોએ પોલીસ સંસ્થા પર વિપરિત અસર કરશે. અને "જો લોકની સંસ્થા પ્રત્યેની શ્રદ્ધા નાશ પામશે તો તેની અસર... કાયદો અને વ્યવસ્થા પર પડશે અને ખતરનાક પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરશે." "ભ્રષ્ટ" હોવા છતા દબંગ પોલીસમેનની તસ્વીરપડોશી ગરીબોને મદદ કરતા ઉમદા વ્યક્તિ તરીકે રજુ કરવામાં આવે અને તે સિનેમામાં લોકપ્રિય થઈ શકે છે. પરંતુ, વાસ્તવિકતા અલગ છે અને પોલીસ સુધારણામાં ઝડપી વિકાસ થવો જોઈએ. .

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top