ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

નાના ખેડૂતોને ટેકો

મોદી સરકારે ખરીફ પાક માટે ટેકાના ભાવનો મુદ્દો ઉઠાવીને ખેડૂતોની તકલીફને વાચા આપી છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ભારતમાં, કૃષિ મિનિમમ સપોર્ટ પ્રાઇસ (એમએસપી)ને વારંવાર મતો મેળવવાના સાધન તરીકે ઉપયોગમાં લેવાય છે. 2019ની ખરીફ માર્કેટિંગ સિઝન માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા તાજેતરમાં જાહેર કરાયેલા એમએસપી એમાં અપવાદ નથી. આ સરકારે સત્તા પર આવ્યા પછી "માર્કેટ ડિસ્ટોર્ટેશન" અને "કાઉન્ટર-પ્રોડક્ટિવનેસ"ના ઓઠા હેઠળ ઉત્પાદનની કિંમતની 1.5 ગણી એમએસપી આપવાના તેના ચૂંટણી વચનને પાછું ખેંચી લીધું હતું. છેક અત્યારે, એકાએક ઠાવકું મ્હો કરીને ખેત પેદાશના ભાવમાં "ઐતિહાસિક" વધારા તરીકે એમએસપીને જાહેર કરી છે. કદાચિત આગામી લોકસભા ચૂંટણીને ધ્યાનમાં રાખીને જ આ જાહેરાત કરવામાં આવી છે.

જોકે આ ભાવ વધારામાં "ઐતિહાસિક" જેવું ખાસ કંઈ જ નથી. અગાઉની યુપીએ સરકારના સળંગ બે શાસનની સરખામણીએ રાગી સિવાયના તમામ પાક માટે એમએસપીના સરેરાશ વાર્ષિક દર નરેન્દ્ર મોદી સરકારમાં નીચે છે. બીજી બાજુ, આ જાહેરાત કરવામાં આવી તે પહેલાં, 2017-18માં તુવેર, બાજરો, અડદ અને ડાંગર જેવા કેટલાક ખરીફ પાકોની એમએસપીમાં ખરીદી થઈ હતી. લાગત ખર્ચ ઉપર 50% ઉપરાંત કુટુંબની મજૂરીનો ખર્ચ (A2 + FL ઉત્પાદનની કિંમત) ચૂકવાયો હતો.

જોકે સૌથી વધુ ચિંતાજનક, આ ટેકાના ભાવોનું અમલીકરણ છે. ખાસ કરીને નાના અને સીમાંત ખેડૂતો માટે. દેશના વિવિધ ભાગોમાંથી પુરાવા મળે છે કે 2017-18 ખરીફ સિઝનમાં વિવિધ મુખ્ય પાકોનું એમએસપીથી ઘણા નીચા ભાવે બજારમાં વેચાણ થયુ હતું. મહારાષ્ટ્રમાં તુવેરની બજાર કિંમત પ્રતિ ક્વિંટલ રૂ. 5,450નની એમએસપી કરતા 25% નીચી હતી. જ્યારે મધ્યપ્રદેશમાં સોયાબીન અને અડદનો ભાવ પ્રતિ ક્વિંટલ અનુક્રમે રૂ. 3,600 અને પ્રતિ ક્વિંટલ રૂ. 5,400ની એમએસપી કરતાં અનુક્રમે 15% અને 52% નીચો હતો. જો અમલ ન થઈ શકે તો એમએસપીમાં આવા વધારાનો મતલબ?

બજાર ભાવ અને એમએસપી વચ્ચેનો ભારે મોટો તફાવત સુચવે છે કે ઉત્પાદન-વધારો અને કૃષિ-માર્કેટિંગની નીતિઓ વચ્ચે મેળ ખાતો નથી. એમએસપીના અંદાજો પરંપરાગત રીતે કિંમત-વત્તા-કિંમત નિર્ધારણ સૂત્ર પર આધારિત છે અને તેમાં કોમોડિટીની માંગની બાજુને સાવ અવગણવામાં આવી છે. કોમોડિટીના બજાર ભાવ કરતાં વધુ એમએસપી ઉત્પાદનમાં અસાધારણ વધારા તરફ દોરી જશે. પરંતુ, અનુકૂળ માંગની ગેરહાજરીમાં, આ બજાર ઉંચકાય અને ભાવ તુટીને એમએસપીથી વધુ નીચે જશે.

ભારતમાં એમએસપીનો અમલ સરકારી ખરીદી દ્વારા કરવામાં આવે છે, જો કે આ દ્વાર ખૂબ સાંકડું છે. ડાંગર અને કપાસ સિવાય, અન્ય ખરીફ પાકને વધેલા એમએસપી હેઠળ ખરીદીને સંગ્રહ કરવાની મજબુત સિસ્ટમ નથી. વર્ષ 2017-18માં 11 રાજ્યોમાંથી મેળવેલા 45 કઠોળ અને તેલીબિયાં માટેના પ્રોક્યુરમેન્ટ દર આ યાદીમાં 60% થી વધુ કોમોડિટીઝ માટેના દર કરતા 10% થી ઓછા છે. હાલની સ્થિતિમાં, કૃષિના પ્રોક્યુરમેન્ટ અને માર્કેટિંગમાં અનુરૂપ બદલાવ વગર એકલા એમએસપીમાં વધારો કરવાથી ખેડૂતોની આવક સુધરે એવું ભાગ્યે જ બનશે.

ભારતમાં કૃષિ ચીજવસ્તુઓના ભાવની ચંચળતા એકલા ઉત્પાદનના આધારે સમજાવી શકાતી નથી. આ કોમોડિટીના લગભગ અડધા કે તેથી વધુના ભાવ લણણી પછી નક્કી થાય છે. અને, અહી જ ભાવની અસ્થિરતાની ગઠજોડ થાય છે. લણણી પછીની વેલ્યુ ચેઇનમાં સામાન્ય રીતે ઘણા વચેટિયાઓ સંકળાયેલા હોય છે. આવી વિભાજીત માર્કેટિંગ ચેઇન્સમાં અપ્રમાણસર ભાવ કાયમ રહે છે. વચેટિયાઓ તેમના માર્જિનને અંકે કરવા ઉત્પાદન-પ્રેરિત સરપ્લસ અને અછતની પરિસ્થિતિઓનું શોષણ કરે છે. ખેડૂતોને તો સારા કે ખરાબ પાકને ધ્યાનમાં લીધા વગર કાયમ નીચા ભાવ જ મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારતીય ચોખા બજારોમાં વેપારીઓ પોતાના માર્જિનમાં ચાર-પાંચ ગણો વધારો કરે છે, ટેકાના ભાવમાં કોઈ પણ વધારો આખરે તો વેપારીઓના માર્જિનમાં જ વધારો થાય છે.

એમએસપીથી ખેડૂત કે વેપારીઓ જેવા બિન-ખેડૂતને લાભ થાય છે તે જે તે કૃષિ બજારોના સપ્લાય-માંગના ગણિત પર આધાર રાખે છે. સામાન્યરીતે, જો કે, ભારતમાં ખેડૂતો પર લણણી પછી તરત જ તેમના ઉત્પાદનો વેચવાનું દબાણ હોય છે. આ કારણે તેમને પુરવઠો તુરંત બજારમાં મુકવો પડે છે, જ્યારે વેપારીઓને ખરીદી માટે યોગ્ય સમયની રાહ જોવી પોસાય છે. વધુમાં, વિવિધ માર્કેટિંગ પદ્ધતિઓની ગેરહાજરીમાં, સમયસરતા અંગેની અનિશ્ચિતતા અને એમએસપી પ્રોક્યુરમેન્ટની સ્ટોક મર્યાદા બજારના ભાવમાં ઘટાડો કરી શકે છે જેનો વેપારીઓ પુરો લાભ ઉઠાવે છે. તેથી ખેડૂતો માટે ખાસ કરીને બજારમાં વેપારીઓને વેચતા નાના ખેડૂતો માટે ટેકાના ભાવની વિસંગત અસરો પાયમાલી સર્જે તેવી શક્યતા છે. સૌથી વધુ તેઓ જ આ નીચા બજાર ભાવના ભોગ બનશે, કારણ કે એમએસપી જેવી સપોર્ટ સ્કીમ્સ તેમના સુધી ક્યારેય પહોંચતી નથી.

જ્યાં સુધી ખેડૂત ઉત્પાદક સંગઠનો પાસેથી સીધી ખરીદી કરવાની અને જુની મંડી સિસ્ટમને બાયપાસ કરવાની મંજૂરી આપવા માટે માર્કેટિંગની માળખાકીય સુવિધાઓ, સંગ્રહસ્થાન, અને ફૂડ પ્રોસેસિંગની સાથે કૃષિ ઉત્પાદન બજાર સમિતિ અધિનિયમ, 2003માં બદલાવ ન આવે ત્યાં સુધી એકલા એમએસપીથી આ દુખી ખેડૂતોને કંઈ વળવાનું નથી.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top