ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

સર્વોચ્ચ કટોકટી : ભારતમાં લોકશાહી સંસ્થાઓમાં વિશ્વાસ ઘટ્યો

ભારતમાં લોકશાહીની સર્વોચ્ચ સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા કસોટીની એરણે

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

12 જાન્યુઆરી, 2018એ ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટના ચાર વરિષ્ઠ જજની પત્રકાર પરિષદ યોજી. આ ઘટનાને માત્ર રજનું ગજ કરવાના કિસ્સા તરીકે કે કુટુંબ –કલહ તરીકે ન જોવી જોઈએ. આ પત્રકાર પરિષદે આપણને એ વાતનું સ્મરણ કરાવ્યું કે દેશની કોઈ પણ સંસ્થા શંકાથી પર નથી. દરેકમાં સુધારા જરુર છે. નવેમ્બર, 2017એ ચાર જજ- જે.ચેલેશ્વરમ, રંજન ગોગોઈ, મદન લોકુર અને  જોસેફ કુરિયને સુપ્રીમ કોર્ટના મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિને ઉદ્દેશીને લખેલો પત્ર ઘણું બધું બયાન કરે છે. આ પત્રએ સ્પષ્ટ કર્યું કે ચાર જજની નારાજગી કોઈ એક મુદ્દાને લઈને નથી, પણ સંખ્યાબંધ મુદ્દાઓને કારણે છે. કારણ અને અસર માટે તલપાપડ રહેતા મીડિયાએ આ ઘટનામાં ડિસેમ્બર, 2014માં સેન્ટ્રલ બ્યુરો ઓફ ઈન્વેસ્ટિગેશન(સીબીઆઈ)ના જસ્ટિસ લોયાના મોતનું  કારણ જોયું. જસ્ટીસ લોયાના મોત અંગે સુપ્રીમમાં પેન્ડિગ પીટિશનની સુનાવણી માટેની બેન્ચની પસંદગી અંગે જજ નારાજ હોવાનું કારણ અપાયું.  

સુપ્રીમ કોર્ટના વરિષ્ઠ જજ આ મુદ્દાને પ્રેસ સમક્ષ લાવ્યા તે અંગે પ્રશ્નાર્થો પણ ખડા થયા. બીજી તરફ કેટલાંકને એવું લાગ્યું કે ભારતીય નાગરિકની અંતિમ આસ્થા ન્યાયતંત્ર પર ટકેલી છે ત્યારે તેમાં પારદર્શકતા અને ઉત્તરદાયિત્વ આણવા આ જરુરી હતું. દેશના ન્યાયમૂર્તિને લખેલા પત્ર( જુઓ EPW, Letters, 13 જાન્યુઆરી, 2018)માં સત્યનો થોડો ઘણો પણ અંશ હોય તો તે દેશ માટે ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે. આ પત્રનો સાર એ હતો કે રાજકીય રીતે સંવદેનશીલ કેસ ‘’અપેક્ષિત’’ પરિણામ માટે ઈરાદાપૂર્વક ચોક્કસ બેન્ચને સોંપાતા હતા. મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિની કેસની ફાળવણી અંગેની પદ્ધતિ સામે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરાઈ. આ અંગેના નિયમોના પાલન પર ભાર મૂકાયો. જો નિયમોનું પાલન નહીં થાય તો બંધારણીય સંસ્થાની ન્યાયનિષ્ઠા વિશે પ્રશ્નાર્થો સર્જાશે,  જે અંતે અવાંછનીય પરિણામો તરફ દોરી જશે, તેવી ભીતી પણ વ્યક્ત કરાઈ.       

હવે જોવાનું એ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટના ચાર વરિષ્ઠ જજ અને મુખ્ય ન્યાયમૂર્તિ વચ્ચે સર્જાયેલી અવિશ્વાસની તિરાડ કેવી રીતે સંધાય છે. આ કેસને માત્ર તથ્યાત્મક રીતે જોવાના બદલે  વ્યાપક જનહિત અને વિશ્વસનીયતાની દ્રષ્ટિએ જોવો જોઈએ. સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતાને લૂણો લાગશે એ મુદ્દો વધારે અગત્યનો છે. જસ્ટિસ ચેલેશ્વરમે પત્રકાર પરિષદમાં કહ્યું કે, તે આ ઘટનાને સર્વોચ્ચ અદાલતની વિશ્વસનીયતા પરના કુઠારાઘાત તરીકે જોઈ રહ્યા છે  અને તે  લોકશાહી માટે કલંક સમાન છે. આપણે માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટની જ નહીં, પરંતુ લોકશાહીનું માળખું જેની પર ટકેલું છે તેવી અન્ય સંસ્થાઓની વિશ્વસનીયતા જાળવવી રહી.   

ધારાસભાનો દાખલો લઈએ. છેલ્લા ઘણા સમયથી સંસદમાં કાયદો પસાર કરતી વખતે ચર્ચાની પ્રણાલી ખતમ થઈ રહી છે. એવું લાગે છે કે જાણે કે તેનું અસ્તિત્વ જ નથી. હમણાં પૂરું થયેલું સંસદનું શિયાળુ સત્ર માંડ 15 દિવસ ચાલ્યું, તેમાં મહત્વના કાયદાઓ પર ચર્ચા ન થઈ. મુસ્લિમ વુમન ( પ્રોટેકશન ઓફ રાઈટ્સ ઓન મેરેજ) એક્ટ, 2017 ઝડપથી પસાર કરી દેવાયો અને હવે તે રાજ્યસભામાં છે. સંસદનું આવું વલણ હવે જાણે કે નિયમ બનતું જાય છે. પ્રજાના પૈસે સંસદમાં પહોંચી મહત્વના મુદ્દે પણ પ્રતિનિધિઓ મંથન કરતાં નથી, ત્યારે આવી સંસ્થાનો મતલબ શું એવો પ્રશ્નાર્થ થાય.

 ન્યાયતંત્ર અને ધારાસભા ઉપરાંત સંસદીય લોકશાહીમાં વહીવટીતંત્ર ધારાસભાને જવાબદેહ છે.  જો કે, હાલના વહીવટીતંત્રએ કાનૂન બનાવવામાં ‘’અવરોધરુપ’’ લાગતી બાબતોમાંથી મુક્તિનો માર્ગ શોધી કાઢ્યો છે. તે બિન-નાણાકીય બાબતોને નાણાકીય બિલ હેઠળ રજૂ કરે છે, જેથી તે રાજ્યસભામાં રોકાય નહીં. એ પણ વાસ્તવિકતા છે કે અગાઉની સરકારે પણ આ જ પદ્ધતિ અપનાવી હતી, એટલા માત્રથી ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓના આવા અવિવેકી અભિગમને વાજબી ઠેરવી શકાય નહીં.  આપણે એ યાદ રાખવું રહ્યું કે કાયદાની ચોક્કસ જોગવાઈઓ અને કોર્ટના અગાઉના આદેશ છતાં સરકાર ‘’આધાર કાર્ડ’’ લાદી રહી હતી ત્યારે સંસદ અને સુપ્રીમ મૌન રહ્યા હતા.      

અને હવે ચોથી જાગીરની વાત. ભારતમાં કહેવાતું ‘’સ્વતંત્ર’’ પ્રેસ રાજકીય વિમર્શને લૂણો લગાડવામાં મહત્વનું પરિબળ બની રહ્યું. દરેક મુદ્દે વિમર્શ ઘટ્યો.સંવાદને ક્યાંય સ્થાન ન રહ્યું. કોઈ મધ્યમ માર્ગ ન રહ્યો. આભાસી વિવાદોમાં મીડિયાપોતાને અંતિમ લવાદ ગણવા માંડ્યું. હા, તેમાં કેટલાંક અપવાદ છે. મીડિયામાં કેટલાકે જવાબદારી નીભાવી ક્યારેક સત્તાધીશોના કાન પણ આમળ્યા. પણ આવી ઘટનાઓ જૂજ બની.      

 હવે ભારતીય ચૂંટણી પંચ પણ બાકાત રહ્યું નથી. સ્વતંત્રતા મુદ્દે ઉજળી છાપ ધરાવતાં ચૂંટણી પંચના કેટલાંક નિર્ણયથી તેના પરનો ભરોસો પણ ઘટ્યો.. ઉદાહરણ – ગુજરાત વિધાનસભાની ચૂંટણી મોડી યોજવાની સહમતી. ચૂંટણી પંચના નિર્ણયને કારણે ગુજરાતમાં ચૂંટણી મોડી યોજાઈ. જેથી GST(Goods and services tax)થી નારાજ વેપારીઓને શાંત પાડવામાં સરકારને સમય મળ્યો. આ વેપારી વર્ગ મોટાભાગે શાસક પક્ષ- ભાજપનો સમર્થક રહ્યો છે.

ભારતીય લોકશાહી પર જોખમને માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટની ઘટનાના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ન જોવું જોઈએ, કારણ -  દેશમાં અન્ય લોકશાહી સંસ્થાઓ પણ ભરોસો ગુમાવી રહી છે.

Updated On : 16th Apr, 2018

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top