ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

અન્ય નામે આતંક

સરકારો વિકાસના પ્રોજેક્ટ્સને લઈને પ્રશ્નો કરવા માટેના લોકોના અધિકારનો ઇનકાર કરી રહી છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

“જાહેર હિત”ના ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પ્રોજેક્ટોનો વિરોધ કરતા લોકો માટે સરકારો "વિકાસ વિરોધી" થી "રાષ્ટ્ર-વિરોધી" થી "શહેરી નક્સલ" થી "આતંકવાદી" સુધીના શબ્દોથી નવાજી રહી છે. 6 જુલાઇના રોજ ચેન્નાઈમાં પત્રકાર પરિષદ સંબોધતા નાણા અને શિપિંગ રાજ્ય પ્રધાન રાધાક્રિશ્નને સરકારી પ્રોજેક્ટ્સનો વિરોધ કે ટીકા કરનારાઓ માટે આતંકવાદી સિવાયનું કોઈ નામ આપવાનો ઇન્કાર કરી દીધો હતો. તેમણે ભાર મૂકતા કહ્યુ કે આવા વ્યક્તિઓને આતંકવાદીઓ તરીકે ઓળખવા જોઈએ કારણ કે તેઓ "લોકો અને વિકાસના વિરોધી" છે.

કદાચ, મંત્રી "આતંકવાદી" શબ્દના પુરા અર્થથી પરિચિત નહી હોય. શબ્દકોશમાં તેનો અર્થ છે "જે વ્યક્તિ ગેરકાનૂની હિંસા અને ધાકધમકીનો ઉપયોગ કરે છે, ખાસ કરીને નાગરિકો સામે, રાજકીય ઉદ્દેશોના અનુસંધાનમાં." કદાચ મંત્રીને એ નહી દેખાયું હોય કે તમિલનાડુમાં તાજેતરની કેટલીક કાર્યવાહીના કિસ્સાઓમાં "ગેરકાયદે હિંસા અને ધાકધમકી"નો પ્રયોગ નાગરિકો વિરુદ્ધ રાજ્ય દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. જેનું સૌથી સ્પષ્ટ ઉદાહરણ છે, ગત 22 મેના રોજ થુટ્ટુકુડીમાં વેદાંતા સમુહની માલિકીની સ્ટરલાઇટ કોપર સ્મેલ્ટર દ્વારા પ્રદૂષણ સામેના શાંતિપૂર્ણ વિરોધમાં પોલીસ ગોળીબાર. એ પોલીસ ફાયરિંગમાં 13 લોકો માર્યા ગયા હતા. તેમ છતાં, રાજ્ય સરકારે પ્રતિભાવમાં સેંકડો વિરોધકર્તાઓની ધરપકડ કરી અને તેમને ખતરનાક નેશનલ સિક્યુરિટી એક્ટ (એનએસએ) હેઠળના આરોપો મૂક્યા હતા. પ્રદૂષણ સામે પોતાના જીવનને જોખમમાં મૂકતા અને પ્રતિકાર કરતા લોકોને "આતંકવાદીઓ" કેવી રીતે ગણાવી શકાય? અને એ વિરોધ સામે રાજ્યનો આત્યંતિક પ્રતિભાવ તેને બીજુ કંઈ નહી અને "આતંક" કઈ રીતે ગણાવી શકે?

વાસ્તવમાં, તમિલનાડુ રાજ્યના પ્રોજેક્ટ્સ વિશે પ્રશ્નો ઉઠાવવાની હિંમત કરતા લોકોના હૃદય પર રાજ્ય કેવી રીતે આતંકવાદી હુમલો કરી શકે છે તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ બની ગયું છે. વિરોધી સ્ટરલાઇટ વિરોધી ચળવળના છેલ્લા મહિનામાં, ચળવળમાં સીધી રીતે સંકળાયેલા લોકો સિવાય સરકારે જાણીતા પર્યાવરણ કાર્યકરો, દેખાવકારોનો બચાવ કરતા વકીલની પણ ધરપકડ કરી છે. તેમજ વિરોધને કવર કરતા કેટલાક પત્રકારોની પણ અટકાયત કરીને પછી તેમને છોડી મુકવામાં આવ્યા છે. આ ચોક્કસ ક્રેકડાઉનની પહેલાં રાજ્ય સરકારે સરકારની માલિકીની અરસુ કેબલ ટીવી કોર્પોરેશન કે જેના મોટેભાગે ગ્રામીણ પરિવારો સહિતના અંદાજે 85 લાખ ગ્રાહકો છે તેના દ્વારા જેમણે છેલ્લા એક વર્ષમાં થૂટ્ટુકુડી જેવા વિરોધોને ઘણીવાર કવર કર્યા હતા તેવી 11 ન્યૂઝ ચેનલો બ્લોક કરી દીધી હતી. કેન્દ્રિય ભંડોળથી ચાલતા હાઇવે પ્રોજેક્ટ ચેન્નઈ-સાલેમ ગ્રીન કોરિડોરને લઈને 159 ગામો અને ફળદ્રુપ ખેતરો અને જંગલો અને હજાર ઘરોનો નાશ થવા જઈ રહ્યો છે તે મુદ્દે પણ ચિંતા વધી રહી છે.

તમિલનાડુ સરકાર દ્વારા બતાવવામાં આવેલી આત્યંતિક અસહિષ્ણુતાને ઘણી રાજ્ય સરકારોની કાર્યવાહીમાં જોઈ શકાય છે. મુંબઈ-અમદાવાદ વચ્ચે સુપરફાસ્ટ "બુલેટ" ટ્રેનના પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીના પેટ પ્રોજેક્ટ માટે જમીન સંપાદનના વિરોધમાં મહારાષ્ટ્ર સરકાર કેવો પ્રતિભાવ આપે છે તે જોવું રહ્યું. પ્રોજેક્ટ માટે જમીન સંપાદનની અવધી ડિસેમ્બર 2018 સુધીની છે, પરંતુ આ ડેડલાઇન પળાત તે શક્ય નથી જણાતું. કારણ કે જમીન આપવાનો વિરોધ કરતા લોકોની સંખ્યા વધી રહી છે.

મોટાભાગની સરકારો, તેમના રાજકીય રંગો ભલે જુદા હોય, આર્થિક વિકાસ માટે આવશ્યક ગણતા પ્રોજેક્ટ્સનો વિરોધ કરતા લોકો પ્રત્યે તેઓ અલ્પ સહિષ્ણુ હોય છે. તેમ છતાં, 1980ના દાયકાથી આ પ્રોજેક્ટના લાભો વિશે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કરવામાં આવ્યા છે તેને હવે નિ:શંકપણે લાભકારી તરીકે ગણી લેવામાં આવ્યો છે. દાખલા તરીકે, 1980ના દાયકામાં નર્મદા બચાવો આંદોલન (એનબીએ) દ્વારા સરદાર સરોવર પ્રોજેક્ટ (એસએસપી) અને નર્મદા નદી પરના અન્ય મોટા ડેમને વિશ્વ બેંક જેવી આંતરરાષ્ટ્રીય ધિરાણ એજન્સીઓને ધિરાણ આપીને આવા મોટા પ્રોજેક્ટને સહયોગ આપવા અંગે પુનર્વિચાર કરવાની ફરજ પાડી હતી. 1992માં, વિશ્વ બેંકે એસએસપીને ભંડોળ પૂરું પાડતા એક પ્રોજેક્ટની પ્રથમ સ્વતંત્ર સમીક્ષા હાથ ધરી હતી. પરિણામ સ્વરૂપે, આ ​​પ્રોજેક્ટમાંથી હટી જવા ઉપરાંત ભવિષ્યમાં ધિરાણ નીતિઓમાં પર્યાવરણીય અને સામાજિક ચિંતાને સમાવી શકાય એ માટે સમગ્ર વિશ્વના આવા પ્રોજેક્ટ્સની સમીક્ષા કરવા માટે વર્લ્ડ કમિશન ઓન ડેમ્સની સ્થાપના કરી હતી. જો કે એનબીએ એસએસપી અને અન્ય ડેમના બાંધકામને અટકાવી શક્યું નહી, પરંતુ તેમણે પ્રોજેક્ટ્સના લાભો અંગે સંબંધિત શંકાઓ તો ઊભી કરી જ છે. જે કુદરતી પર્યાવરણનો વિનાશ અને ભારે વસ્તીનું સ્થાળાંતરણ સર્જે છે.

પ્રોજેક્ટોના સ્થળે અસરગ્રસ્ત સમુદાયોનો અધિકાર 2013માં સૌથી વધુ સ્પષ્ટ રીતે પ્રદર્શિત થયો હતો. ત્યારે ઓડિશાના નિયમગિરી પર્વતોમાં રહેલા ડોંગરીયા કોન્ધ લોકોએ વેદાંત માલિકીની બોક્સાઇટ ખાણને મંજૂર કરેલા અધિકારોને નકારી કાઢ્યા હતા. આ ખાણો પરના પોતાના અધિકારને અનુસૂચિત જનજાતિ અને અન્ય પરંપરાગત વન નિવાસીઓ (વન અધિકારોની માન્યતા) અધિનિયમ, 2006 હેઠળ સુરક્ષિત કર્યા હતા. તેમના આંદોલનને સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રેરણાદાયી માનવામાં આવતું હતું. ગત વર્ષે કેન્દ્રીય ગૃહ મંત્રાલયે ભારપૂર્વક કહ્યું હતું કે નિયમગીરી સુરક્ષા સમિતિએ બોક્સાઇટ ખાણ સામે કરાયેલા વિરોધમાં માઓવાદીઓ સંકળાયેલા હતા. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા આ પ્રકારના પ્રતિભાવ માળખાકીય સુવિધાઓ અને અન્ય પ્રકલ્પોમાં આપવામાં આવે છે. જેમાં માની લેવામાં આવે છે કે તે કહેવાતા "ઉગ્રવાદીઓ"નું કારસ્તાન છે જે ચિંતાજનક છે. તેમાં એ વાતનો અસ્વિકાર કરવામાં આવે છે કે  સામાન્ય લોકો આજે પોતાના અધિકારો, પ્રશ્નો કરવાના અધિકારોને લઈને બહુ સચેત થયા છે.

એટલી જ ચિંતાજનક બીજી એક બાબત છે. જૂન મહિનાના અંતે એશિયન ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઇન્વેસ્ટમેન્ટ બેન્ક જેવી નવી બહુપક્ષિય ફંડિંગ સંસ્થાઓ મુંબઇમાં ગવર્નરની વાર્ષિક બેઠક યોજી હતી જેમાં, ભૂતકાળમાં લોકોના સંઘર્ષમાંથી ઉભરેલી કોઈ ચિંતાને સમાવવાને બદલે, આવી સંસ્થાઓ નવા ભંડોળથી સરકારને પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવી હતી. જેમાં મજૂર અને પર્યાવરણ સહિતના હાલના નિયમો તેમજ જમીન સંપાદન કાયદાને આગળ કરવાની વાત થઈ હતી. જે રાજ્યમાં લોક પ્રતિકારને "આતંકવાદી" કૃત્ય તરીકે પ્રસ્તુત કરવામાં આવે છે, ત્યારે તે રાજ્યના દમનના દરવાજા ખોલે છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top