ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

રાઇટ ટુ સીટ

કેરળ રાજ્યે મંજુર કરેલા રિટેલ ક્ષેત્રના કર્મચારીઓના બેસવાના અધિકાર(રાઇટ ટુ સીટ)ને પગલે અન્ય રાજ્યો ચાલશે?

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

સાત વર્ષના સંઘર્ષને પરિણામે કેરળના રિટેલ કંપનીઓના કર્મચારીઓએ કામના કલાકો દરમિયાન બેસવાના અધિકારના જંગમાં જીત મેળવી છે. ભારતભરમાં મોટાભાગે મહિલા કર્મચારીઓ ધરાવતા અસંખ્ય રિટેલ આઉટલેટ્સમાં આવી જગ્યાએ કર્મચારીઓ લગભગ 12 કલાકની ફરજ ઊભા પગે બજાવે છે. તેમને દિવસમાં માત્ર બે વાર "ટોઇલેટ બ્રેક" મંજૂર કરવામાં આવ્યો છે. કેરળ રાજ્યની વિધાનસભાએ કેરળ શૉપ્સ એન્ડ કોમર્શિયલ એસ્ટિબિલીશન્સ એક્ટમાં સુધારાને મંજુરી આપીને આવી કંપનીઓ સેલ્સ સ્ટાફ માટે બેસવાની સુવિધા પૂરી પાડવાની ફરજ પાડી છે. ઉપરાંત આ એક્ટમાં કામના સ્થળે જાતીય સતામણી અટકાવવા અને મહિલા કર્મચારીઓની સલામતીની ખાતરી કરવા માટે પરિવહન અને અન્ય સલામતી સુવિધાઓ પૂરી પાડવાની જોગવાઈઓ છે. બદલવું. આ મહિલાઓ છેડેલા જંગમાં બે મહત્વના પાસાંઓ પ્રકાશમાં આવે છે. એક, દેશભરમાં રિટેલ ક્ષેત્રની કંપનીઓમાં કર્મચારીઓની અમાનવીય કાર્યસ્થિતિ. બીજું, ઇન્ફોર્મલ સેક્ટરમાં મહિલા કર્મચારીના સંગઠનોનો વધી રહેલો ટ્રેન્ડ અને તેનું રાજકીય પક્ષો કે મુખ્ય પ્રવાહના સંગઠનોની સાથે નહી જોડાવું.

2010માં, અસંગઠિત મેઘલા થોઝીલાલી યુનિયન(એએમટીયુ)ના નૈતૃત્વ હેઠળ મહિલા કર્મચારીઓએ ટોઇલેટ સુવિધાની માંગ સાથે કોઝિકોડની વેપાર બજાર એસ એમ સ્ટ્રીટ પર પ્રતિબંધ મુક્યો હતો. અહી કામ કરતી મહિલાઓએ ટોઇલેટ માટે નજીકના રેસ્ટોરન્ટ્સનો ઉપયોગ કરવો પડતો હતો. અને ત્યા તેમને દિવસમાં એક કે બે વાર જવાની જ મંજૂરી આપવામાં આવી હતી, જેમાં તેમને પુરૂષ ગ્રાહકો તરફથી ગંદી ટીકાઓ સાંભળવી પડતી હતી. 2014માં, થિરીસુરની કલ્યાણ સાડીની મહિલા કર્મચારીઓએ રાઇટ ટુ સીટ(બેસવાનો અધિકાર)ની માંગ સાથે હડતાલ પર ઉતરીને નેશનલ મીડિયાનું ધ્યાન ખેંચ્યું હતું. સતત ઉભા રહેવાથી અને શૌચાલયોની અભાવના કારણે મહિલાઓને પીઠનો દુખાવો, સાંધામાં દુખાવો,  પગે સોજાટ, કિડની સંબંધિત બિમારીઓ અને નસો ફુલી જવાની બિમારીઓ લાગુ પડે છે.

કંપનીના અધિકારીઓએ આ માગણીના પ્રતિભાવમાં નોટિસ વિના જ ઘણાને ટ્રાન્સફર કર્યા અને તેમને કહેવામાં આવ્યુ કે જો તેઓ કામના કલાકો દરમિયાન બેસવા માંગતા હોય તો તેમણે ઘરે રહેવું. એએમટીયુની લડતને કેરળ રાજ્યના હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશન અને નેશનલ હ્યુમન રાઇટ્સ કમિશનને અરજ કરીને તેમના સંઘર્ષને ટેકો આપ્યો હતો અને કંપની સાથે વાટાઘાટ કરીને મીડિયા સાથે વાર્તાલાપ કર્યો હતો.

ફેન્સી સ્ટોર્સ અને શોપિંગ મોલ સહિત દેશભરમાં રિટેલ મથકોના કર્મચારીઓને ખરાબ પરિસ્થિતિઓ હેઠળ કામ કરવાની ફરજ પડે છે. ઓનલાઈન શોપિંગમાં વધારો થયો હોવા છતાં સંગઠિત રિટેલ ભારતમાં વધી રહ્યા છે. એક બહોળો મધ્યમ વર્ગ, વધતું શહેરીકરણ અને અત્યાર સુધી વણવપરાયેલ ગ્રાહક વિભાગોને આકર્ષવા માટેની સ્પર્ધા "રિટેલ ક્રાંતિ" તરફ દોરી જઈ રહી છે.

રિટેલ ક્ષેત્રના મોટાભાગના કર્મચારીઓ ઓછી શૈક્ષણિક લાયકાત અને કુશળતા ધરાવતી યુવતિઓ છે. મીડિયાએ રિટેલ આઉટલેટ્સની કંપનીઓને મીડિયાએ ટાંક્યા છે કે તેમની ઇચ્છા છે કે તેમના સ્ટોરના કર્મચારીઓ હંમેશાં ઊભા જ રહે. કારણ કે તેમના માટે ગ્રાહક વધુ "સન્માનનીય" છે. ગ્રાહકને રિટેલ દુકાનોમાં આકર્ષવા માટે મજૂર કાયદાઓની ઘોર ઉપેક્ષા કરીને નવીન માર્કેટિંગ અને વેચાણની વ્યૂહરચનાઓ અપનાવવામાં આવી રહી છે.  રિટેલ એમ્પ્લોયરો "ફ્લેક્સિબલ" મજૂર કાયદાની માગણી કરે છે અને મોટાભાગની રાજ્ય સરકારોને તે માટે ફરજ પાડી છે. ઉદાહરણ તરીકે, મહારાષ્ટ્રે રિટેલ વ્યવસ્થાને વર્ષના 365 દિવસ, દિવસના ચોવીસેય કલાક ત્રણ શિફ્ટ્સમાં કાર્યરત કામદારો સાથે ખુલ્લા રાખવાની મંજૂરી આપી છે. આ ઉપરાંત, મોટી સંખ્યામાં બેરોજગાર યુવાન લોકોને તેમને હવાલે કરવામાં આવે છે, આ કર્મચારીઓ પાસે બહુ પગાર માંગવાની શક્તિ હોતી નથી અને સંગઠનમાં જોડાય તેવી કે વેલ્ફેર એસોશિએશનો પણ ઉભા કરી શકે તેવી તેમની પાસે હિંમત હોતી નથી.

નાની વાત કરીએ તો, મહિલા કર્મચારીઓનું મુખ્ય પ્રવાહના અને પુરુષ-પ્રભુત્વ ધરાવતાં વેપાર સંગઠનો પર આધારિત રહેવાને બદલે પોતે સંગઠિત થવાનું શરૂ થયું છે. તાજેતરના સમયનું તેનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ મુંન્નર ટી એસ્ટેટની મહિલા કામદારોનું છે. આ મહિલા કામદારોએ સારા પગાર અને કામ કરવાની પરિસ્થિતિઓ માટે પરાક્રમી સંઘર્ષ કર્યો હતો. બીજું ઉદાહરણ બેંગાલુરુની મહિલા ગાર્મેન્ટ વર્કરોનું છે. કેન્દ્રે પોતાને સીધી અસર કરતા પ્રોવિડન્ટ ફંડના નિયમોમાં સુધારો કર્યો ત્યારે તે શેરીઓમાં ઉતરી આવી હતી. એએમટીયુ જ્યાં મહિલાઓ મોટી સંખ્યામાં કાર્યરત છે એવી ઇન્ફોર્મલ ક્ષેત્રની ઘણી સંસ્થાઓ સાથે જોડાયેલું છે.

કેરળમાં એએમટીયુના સંઘર્ષના કિસ્સામાં, તેના નેતાએ સ્પષ્ટ કહ્યુ છે કે સુધારેલા બિલની ભાષા અસ્પષ્ટ હોઈ તે એમ્લોયર્સને વધુ ફાયદો કરાવશે. અનૈચ્છિક કાયદો પણ દર ચાર કલાકે "બ્રેક" લેવાની પરવાનગી આપે છે, પરંતુ આ જોગવાઇને ક્યારેય અનુસરવામાં આવતી નથી. સુધારેલા બિલમાં, તે અસ્પષ્ટ છે કે જો ગ્રાહકો સાથે વ્યવહાર ન કરતી હોય તેવા સમયે મહિલા કર્મચારી બેસી શકે કે વિરામ લઈ શકે છે અને એકેય કિસ્સામાં તેને માન્યતા આપવામાં આવતી નથી. રાઇટ ટુ સીટના હક્ક માટે ઝઝૂમી રહેલા કામદારોને તેના અમલીકરણની પણ ખાતરી કરવી પડશે.

આર્થિક ઉદારીકરણના સંદર્ભમાં, વધુ રોજગારીની સ્થિતિ હોવા છતાં ટ્રેડ યુનિયનો નવા પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. આ રોજગારીઓ મોટેભાગે ઇન્ફોર્મલ ક્ષેત્રમાં હોવાથી અહી સામાજિક સુરક્ષા અને નોકરીની સલામતીનું જોખમ રહે છે. રિટેલ સહિતના કેટલાક ક્ષેત્રોમાં મહિલા કામદારો પ્રભાવી ક્ષેત્રોમાં સ્થાપિત વેપાર સંગઠનોએ તેમની વ્યૂહરચનાઓ અંગે પુનવિર્ચાર કરવાની જરૂર છે. તેમણે બદલાતા મજૂર બળ સાથે કામ કરવાનું હોય છે અને સાથે સરકારની શ્રમ કાયદામાં "સુધારણા" કામદારો માટે નિરાશાજનક લાગે છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top