ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

પ્લાસ્ટિકની આફત

સિંગલ યૂઝ પ્લાસ્ટિક પર એકલો પ્રતિબંધ પર્યાપ્ત નથી, કાયદાનો અમલ અને ગ્રાહક જાગરૂકતા પણ જરૂરી છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ફરમાનો અને ઘોષણાઓ પરિવર્તન લાવતા નથી. તેને વિગતવાર, વાસ્તવવાદી અને અમલીકરણ થઈ શકે તેવી યોજનાઓનું પીઠબળ જોઈએ. 5 જુન, વિશ્વ પર્યાવરણ દિવસે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ જાહેરાત કરી હતી કે ભારતમાંથી 2022 સુધીમાં સિંગલ-યૂઝ પ્લાસ્ટિક નાબુદ થઈ જશે. આ એક નાટ્યાત્મક નિવેદન છે. હજુ સુધી તેને વાસ્તવિક સ્વરૂપ આપતી યોજના સ્પષ્ટ નથી.

જેને આપણે પ્લાસ્ટિક કહીએ છીએ તે પોલિથિલીનની 1898માં શોધ થઈ હતી પણ તેનું વ્યાપક ઉત્પાદન છેક 1939થી શક્ય બન્યુ હતું. ત્યારથી લઈને આજ પર્યત સિંગલ યૂઝ પ્લાસ્ટિકની થેલીઓથી લઈને ઘણા અન્ય ઉપયોગી પેકીંગ જેવા અનેક સ્વરૂપે પ્લાસ્ટિકે આપણા જીવન પર આક્રમણ કર્યુ છે. તે સસ્તું, હળવું અને લવચિક છે અને તેને બદલવું કંઈ સરળ કામ નથી. તે આર્થિક વિકાસના મોડેલનું એક પ્રતીક પણ છે. તેને આપણે ભારતમાં આયાત કર્યું છે અને જૂના ઔદ્યોગિક દેશોમાંથી અપનાવ્યું છે. તેનું પૂર્વવિધાન નિકાલ અને રિપ્લેસના સિદ્ધાંત પર આધારીત છે. કંઈ જ કાયમી ટકતું નથી. એ સિદ્ધાંતના આધારે ઉદ્યોગો સતત વિસ્તરી શકે છે. આ મોડેલને બદલવું હવે અસંભવિત જણાય છે. જેને યુવાઇટેડ નેશન્સ એન્વાયર્નમેન્ટ પ્રોગ્રામ દ્વારા "પ્લાસ્ટિક આફત" કહીને ત્યજી દેવાયું છે એવા કલ્ચરને અપનાવવામાં આપણા મગરૂર અભિગમનો આ જ તો સ્ત્રોત છે

આજે આપણી પાસે પુરાવા છે કે આપણા મહાસાગરોમાં આશરે 150 મિલિયન ટન પ્લાસ્ટિકની કચરો છે. દરિયાઇ જીવન, પક્ષીઓ અને વનસ્પતિઓ ખરેખર ગુંગળાઈ ઉઠ્યા છે. વિશાળ ખુલ્લી જગ્યાની જમીનો એવી તો અવિનાશી પ્લાસ્ટિકના કચરાથી ભરાયેલી પડી છે કે ને તેને બાયોડિગ્રેડ કરી શકાતી નથી.  સૌથી વધુ ચિંતાજનક વાત તો એ છે કે આ કચરોમાંથી ઝીણા પ્લાસ્ટીકના કણો હવે પાણીના સ્રોતો અને ખોરાકની સાથે ભળ્યા છે. તાજેતરનો ઘણા દેશોના નળના પાણીના નમૂનાઓનો અભ્યાસ દર્શાવે છે કે માઇક્રોપ્લાસ્ટિક્સ દ્વારા સૌથી દૂષિત પાણીમાં યુએસ અને લેબનોન બાદ ભારત ત્રીજા સ્થાને છે. ભારતમાં ચકાસાયેલ નમૂનાના 82.4%માં પ્લાસ્ટિક મળી આવ્યુ હતું. જ્યારે પ્લાસ્ટિક ખોરાક કે પાણીની સાથે શરીરમાં જવાથી થતી અસરની હજુ આકારણી કરાઈ રહી છે. એ તો સર્વવિદિત સત્ય છે કે પ્લાસ્ટિક કચરોથી થતી પાણી પુરવઠા પરની વ્યાપક અસર એક ગંભીર ચિંતાનું કારણ છે. 1950ના દાયકાથી વિશ્વભરમાં કુલ 8.3 અબજ ટન પ્લાસ્ટિકનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું છે. પરંતુ તેમાંથી માત્ર 20% રિસાયકલ કે નાશ કરવામાં આવ્યું છે. બાકીનું પ્લાસ્ટિક દરિયામાં, પર્વતોના ઢોળાવ પર, નદીઓ અને ઝરણામાં, કુવાઓમાં, જમીનમાં ખાડાઓમાં અને જેને ભારત જેવા દેશમાં શહેરી ફૂગ ગણવામાં આવે છે તે કચરાના ઢગમાં સમાયેલું છે. પ્લાસ્ટિકની સમસ્યાનો ઉકેલ લાવવાનું એટલું તો પડકારરૂપ બની ગયુ છે કે આપણે તેના ઉત્પાદન અને વપરાશમાં રિવર્સ એન્જિનિયરિંગ લાગુ પાડવાની નોબત આવી છે.

અત્યાર સુધી ભારતમાં લેવામાં આવતાં જરૂરી પગલાઓને "ધડ-માથા વગરના" ઉકેલો તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. જેમ કે પહેલા વાહનો માટે ઉપયોગમાં લેવાતા બળતણની ગુણવત્તાને જોયા વગર જ તેના પ્રદૂષણની ચકાસણી ફરજિયાત બનાવાઈ હતી. અત્યાર સુધીમાં 18 રાજ્યોએ ચોક્કસ શહેરો અથવા સીમાંકિત વિસ્તારોમાં સિંગલ-યૂઝ પ્લાસ્ટિકની ઉપયોગ પર પ્રતિબંધ મૂક્યો છે. તે ક્યાંય સફળ નથી રહ્યો. એક જ વાર ઉપયોગમાં લેવાતા પ્લાસ્ટિકના ઉપયોગને ઘટાડવામાં સૌથી વધુ સફળતા પ્રાપ્ત કરનાર રાજ્ય સિક્કિમ છે. 1998માં પ્રતિબંધ મુકાયો હોવા છતાં, આજે સુધી તે સિંગલ-યૂઝ પ્લાસ્ટિકની બેગોને સંપૂર્ણપણે દૂર કરવામાં સફળતા નથી મળી. જોકે પ્લાસ્ટિક કચરાથી થતા પર્યાવરણીય નુકશાન અંગે વસ્તીમાં જાગૃતિ વધી છે અને તેના સસ્તા વિકલ્પો રજૂ કરવાનો પ્રયાસ થયો છે. બીજી બાજુ, ટોક્સિક્સ લિન્ક દ્વારા 2014ના અભ્યાસ "ટોક્સિક્સ એન્ડ ધ એન્વાયર્ન્મેન્ટ"માં સિક્કિમ સાથે દિલ્હી અને ચંદીગઢને પણ આવરી લેવાયા હતા. અભ્યાસ પ્રમાણે, આ રાજ્યોમાં સરકારો પ્લાસ્ટિકની બેગ પરના પ્રતિબંધથી તેનો ઉપયોગ રોકવા કે ગ્રાહક જાગરૂકતા લાવવામાં નિષ્ફળ ગઈ હતી. જો આ દિલ્હી અને ચંદીગઢ જેવા નાના રાજ્યોનો અનુભવ હોય, તો મહારાષ્ટ્ર જેવા મોટા રાજ્યોમાં તાજેતરમાં કરવામાં આવેલા આવા નાટકીય પ્રકારના પ્રતિબંધની અસરકારકતા કેટલી?

ટોક્સિક્સ લિન્કનો અભ્યાસ સમસ્યા પર ભાર મૂકે છે. તેમાં સમસ્યા દ્વિસ્તરીય છે. પ્રથમ, વેપારીઓ અને તેમાય ખાસ કરીને શાકભાજી અને માંસ જેવી બગડી જાય તેવી વસ્તુઓના વેપારીઓ માટે પ્લાસ્ટિકની બેગો સરળતાથી મળી રહે છે અને કિંમતમાં સસ્તી છે. બીજું, પ્લાસ્ટિક કચરાના કારણે સર્જાતી પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ અંગે ઓછી ગ્રાહક જાગરૂકતા. ભારતમાં પર્યાવરણીય કાયદાઓનું ઢીલું અમલીકરણ આ સમસ્યામાં ઉમેરો કરે છે. રિપોર્ટ કહે છે, "ધ ક્લાસિક ટ્રેજેડી ઓફ કોમન્સ" કે જ્યાં "વ્યક્તિગત ગ્રાહકો પ્લાસ્ટિક બેગ્સના ઉપયોગથી તેમની અનુકૂળતાને કારણે ફાયદાનું વિચારે છે. જ્યારે સમગ્ર સમાજને તેના નિકાલની કિંમત ભોગવવી પડે છે."

નિયમન, પ્રતિરોધકતા, અને પ્રોત્સાહનને ઉકેલના એક ભાગ તરીકે ગણીએ તો મોટો પડકાર સિંગલ-યૂઝ પ્લાસ્ટિકનું ઉત્પાદન અટકાવવાનો છે. દાખલા તરીકે, ભારતમાં પ્લાસ્ટિકનું 85% -90% ઉત્પાદન નાના અને મધ્યમ કદના ઉદ્યોગોમાં થાય છે અને તે મોટેભાગે ગેરકાયદેસર છે. સિંગલ-યૂઝ પ્લાસ્ટિકની કેરી બેગને અટકાવવું એટલું જ પૂરતું નથી. આપણે એ ન ભુલવું જોઈએ કે 48% પ્લાસ્ટિક કચરો બ્રાન્ડેડ ખાદ્ય વસ્તુઓનાં પેકીંગમાંથી બહાર પડે છે અને તેના માટે બહુરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ સહિતના મોટા ઉદ્યોગો જવાબદાર છે. સ્પષ્ટપણે, આપણે નિર્માતાઓ ઉપર વધુ જવાબદારીઓ લાદવાની જરૂર છે જેથી તેમના પેકીંગમાં જે રિસાઇકલ ન કરી શકાય તેવા પ્લાસ્ટિકનો ઉપયોગ કરે તે તેના નિકાલની જવાબદારી લે અને તેના નિકાલનો ખર્ચ ભોગવે. વધુમાં, પ્લાસ્ટિકની બેગના વિકલ્પ એવા બાયોડિગ્રેડેબલ પદાર્થ, કે કાગળ, જ્યુટ અને કાપડ વગેરેને સસ્તા બનાવવાની જરૂર છે. આખરે તો ગ્રાહકને જ અનુકૂળતા અને પર્યાવરણીય આફત વચ્ચે વરણી કરવાની છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top