ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

વિરોધી એકતાનું અંકગણિત

ઉત્તર પ્રદેશના વિધાનસભાની પેટા-ચૂંટણીનું પરિણામ વિરોધપક્ષે સુખ અને સમસ્યાઓ બંને આપે છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

ઉત્તરપ્રદેશમાં કૈરાના લોકસભા અને નૂરપુર વિધાનસભાની પેટા-ચૂંટણીના 31 મી મેએ જાહેર થયેલા પરિણામો આ વર્ષે માર્ચમાં ફુલપુર અને ગોરખપુર લોકસભા બેઠકોમાં યોજાયેલી પેટાચૂંટણીના પરિણામોના વલણના સમર્થનમાં રહ્યા છે. પશ્ચિમ, મધ્ય અને પૂર્વ યુપીમાંની ચાર બેઠકોમાં જીત પછી હવે એ સ્પષ્ટ થઈ ગયુ છે કે સંગઠિત વિરોધપક્ષ ભાજપને હરાવી શકે છે. જો વિરોધ પક્ષોએ કૈરાના અને નૂરપુરમાં અલગથી ચૂંટણી લડી હોત તો ભાજપને નિર્ણાયક જનાધાર મળ્યો હોત.

જોકે લોકસભામાં 80 સંસદસભ્યો મોકલતું જે રાજ્ય 2014માં ભાજપ અને તેના સાથી અપના દળને 73 સીટો આપે છે, તેના 2019ની ચૂંટણીના પરિણામો વિશે શું કહી શકાય? આ પરિણામ એ હુકમના એક્કા તરીકે ધર્મને સુચવતી નિશાની છે? યુપીમાં ધર્મ અને વ્યવહારવાદ વચ્ચેનું સંતુલન હંમેશા નાજુક રહ્યું છે. કારણ કે અહી ઉશ્કેરણીજનક નિવેદન, હાવભાવ અથવા ઘટના ગમે ત્યારે રાજનીતિનું ધ્રુવીકરણ કરી શકે છે.  

એ તો સ્પષ્ટ છે કે સમાજવાદી પાર્ટી (એસપી) અને બહુજન સમાજ પાર્ટી (બીએસપી)એ ભૂતકાળના રાગદ્વેષોને દફનાવ્યા તેથી ફુલપુર અને ગોરખપુરમાં વિપક્ષને જીત મળી હતી. આ સમજુતિ જ ભાજપને હરાવવાનું સામાન્ય કારણ બની હતી. આવું કંઈ પહેલીવાર નથી બન્યું. કૈરાના અને નૂરપુરમાં, રાષ્ટ્રિય લોકદળ(આરએલડી)ના વડા ચૌધરી ચરણસિંહના પુત્ર અજિત સિંહ અને અજિત સિંહના પુત્ર જયંત ચૌધરીના એસપી સાથે ગઠબંધન કર્યુ હતું. અહી ફુલપુર અને ગોરખપુરની જેમ ભાજપ-વિરોધી ધરી રચાઈ હતી પરંતુ તે ગઠબંધન મજબુત નહી પણ ભાજપને હરાવવાના એક મુદ્દાના કાર્યક્રમવાળું ઢીલુ ગઠબંધન ગણાતું હતું. પશ્ચિમ યુપીનો જલદ ઇતિહાસ જોતાં 2013માં કૈરાના અને નૂરપુર જાટ અને મુસ્લિમો વચ્ચે કોમી હિંસાના સ્થાનક હતા. અહી વિરોધ પક્ષો તેમના માટે પ્રતિકૂળ એવા ભાજપ દ્વારા ધાર્મિક ધ્રુવીકરણની સંભાવનાથી વાકેફ હતા.

જો કે, બસપા સ્પષ્ટ રીતે તે ફુલપુર અને ગોરખપુરમાં હતો તેના કરતા કૈરાના અને નૂરપુરમાં ઓછો મજબુત હતો. અહી અને જ્યાં તેમની પાર્ટીએ પ્રથમ પગ જમાવ્યો હતો અને તે જેમાંથી આવે છે તે જાટવ-દલિતના વસ્તી વિષયક પ્રભાવને કારણે તેઓ મજબુત હતા તેવા પશ્ચિમ યુપીમાં પણ બસપા પ્રમુખ માયાવતીએ તેમની કેડરને આગળ આપવાની અપીલ ન કરી. ઉમેદવાર ન ઉભા રાખીને માયાવતી શું એવું બતાવવા માંગતા હતા કે તે વિપક્ષને ટેકો આપશે અથવા ભાજપને તેની "તટસ્થતા" નો સંકેત આપશે? માયાવતી અસ્પષ્ટ રહે છે. બીજી બાજુ સહારનપુરના એક યુવાન દલિત આંદોલનકારી ચંદ્રશેખર આઝાદ રાવણને મે 2017માં રાજ્ય વિરુદ્ધ "યુદ્ધ ચલાવવા" માટે જેલમાં પુરવામાં આવ્યો ત્યારે જન્મેલી  ભીમ આર્મીને પ્રોત્સાહન આપતી રહી. આઝાદે એક લેખિત અપીલ કરી હતી જેમાં વિરોધ પક્ષોને સર્વસંમતિથી મત આપવા માટે દલિતોનો આગ્રહ કરવામાં આવ્યો હતો. આઝાદની મા જાતે કૈરાનામાં આ સંદેશો લઈને ફરી હતી. કોંગ્રેસ પાર્ટી સ્પર્ધાથી અળગી રહી અને એસપી પ્રમુખ અખિલેશ યાદવે કૈરાનામાં ચૂંટણી પ્રચાર ન કર્યો. જો તેમણે પ્રચાર કર્યો હોત તો મુસ્લિમોના જૂના ઘા ફરી તાજા થવાનો ખતરો હતો. કેમકે મુસ્લિમો યુપીએના મુખ્ય પ્રધાન તરીકે તેમને દોષિત ગણાવે છે  અને 2013ના કોમી હુલ્લડો બાદ તેમની દુર્દશાના સંદર્ભમાં ઉદાસીન ગણાવે છે.

કૈરાના સીટ આરએલડીને આપવામાં આવી હતી. જેમના ઉમેદવાર તબસ્સુમ બેગમ આ વિસ્તારના રાજકીય પરિવારમાંથી આવ્યા હતા અને તે ભાજપ સિવાય દરેક રાજકીય પક્ષ સાથે સંકળાયેલા હતા. તબસ્સુમને પસંદ કરવામાં વિપક્ષ અને ખાસ કરીને આરએલડીએ બે મુદ્દાઓ આગળ ધર્યા હતા, એક, મુસ્લિમ ઉમેદવાર તેના સમુદાયના મતદારોને મજબૂત બનાવવાની સાથે હિન્દુ મતદારોમાં જાતિ અને ઉપજાતિઓ વચ્ચે વિપરીત ધ્રુવીકરણને પણ વેગ આપે છે એવી ધારણાને તબસ્સુમ પડકારે છે. અને બીજુ, આરએલડીના દ્રષ્ટિકોણથી તબસ્સુમ બેગમ ગુર્જર પછાત જાતિની છે અને તેથી તે સંદેશો આપવામાં ઉપયોગી બને છે કે તેની પાર્ટી જાટનું વર્ચસ્વ ધરાવતી પાર્ટી નથી. અહી હારી ગયા છતા ભાજપને બંને બેઠકો પર નોંધપાત્ર સંખ્યામાં મત મળ્યા હતા જે પશ્ર્ચિમ યુપીમાં ભાજપની સાબુત તાકાત બતાવે છે.

અજિત સિંહ અને જયંત ચૌધરીએ ઘરેઘરે જઈને મળવાનો પરંપરાગત પ્રચાર અભિયાનનો સહારો લીધો. તેમણે રાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ પર ભાર ન મૂકતા પ્રાદેશિક મુદ્દાઓ પર જ ભાર મુક્યો. સરકારની માલિકીની ફેક્ટરીઓમાંથી શેરડીના ઉત્પાદનકારોને વિલંબિત ચુકવણીમાંથી ઉદભવેલા ખેડૂતોના ગુસ્સાને તેમણે અંકે કરી લીધો. ભાજપના 2017ના જાહેરનામામાં ખેડૂતોને તેમના પાકના વેચાણના 14 દિવસની અંદર નાણાં ચૂકવવાનું વચન આપ્યું હતું. તેને "ક્રાંતિકારી" નીતિ તરીકે રજૂ કરવામાં આવી હતી. જો કે યુપી શેરડી (પુરવઠા અને ખરીદીના નિયમન) અધિનિયમ, 1953માં સમાન જોગવાઈ છે. 2017-18ની કૃષિ સિઝનમાં ખેડૂતોની 23,319 કરોડની બાકીની રકમ સહિત ખાંડ મિલોની હજુ 6,691 કરોડની વસૂલાત બાકી છે. આરએલડીનું કેમ્પેન તેના સૂત્ર "ગન્ના[ખાંડની શેરડી] યા જિન્નાહ"માં સમાવવામાં આવ્યુ હતું. અફસોસની વાત એ છે કે, અલીગઢ મુસ્લિમ યુનિવર્સિટીની દીવાલ પર લટકતી મોહમ્મદ અલી જિણાની તસ્વીર ઉપર ભાજપે જંગ છેડ્યો હતો.

આજે, અંકગણિત ઉત્તરપ્રદેશમાં સંયુક્ત બિન-ભાજપી મોરચાની તરફેણમાં છે. પરંતુ, જો કેન્દ્ર અને યુપી સરકાર દ્વારા અર્થતંત્ર અને ખેડૂતોની ગેરવહીવટી કામગીરી પર વિપક્ષ તેના ચૂંટણી પ્રચારને આધાર આપવા માંગતો હોય તો તેમણે કોમન મિનિમમ પ્રોગ્રામ ઘડવો પડશે. તેમાં જમીનની માલિકીના જૂના વિરોધાભાસ અને સશક્ત જાટ અને પછાત જાતિ યાદવ અને ગુર્જરો તેમજ ઓછી સશક્ત અને ભૂમિહીન દલિતો વચ્ચેના રોજગારીના હાલના વિરોધાભાસને કારણે સર્જાતી પાયાની સમસ્યાઓનો આધાર બનાવી શકાય છે. વધુ તો, માયાવતી હિંદુત્વને પેટા-ચૂંટણીમાં પ્રચારથી દુર રાખવાનું અને વિરોધીઓને હિંદુત્વથી દુર રાખવાનું વલણ આપનાવે તેના ઉપર અવલંબે છે.

Updated On : 22nd Jun, 2018

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top