ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

માત્ર વિચાર, વર્તન નહી

બળાત્કાર અને એસિડ હુમલા બચી ગયેલા માટે વળતર યોજનાઓ માત્ર કાગળ પર સારી દેખાય છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટે જાતીય સતામણી અને એસિડ હુમલાઓમાં બચી ગયેલા માટે નાણાંકીય વળતરની ફરજિયાત યોજના ઘડવાની પ્રક્રિયાની લાંબા સમયથી મુદત વીતતા પસ્તાળ પાડી હતી. વિવિધ રાજ્યોમાં આવી યોજનાઓના અમલીકરણનો અનુભવ અને દેશમાં વન-સ્ટોર રેપ ક્રાઇસિસ સેન્ટરોની સૂરતેહાલ બતાવે છે કે કેવી રીતે ભારેખમપ દસ્તાવેજીકરણ, અમલદારશાહીની સંવેદનશીલતા અને સામાજિક ઉદાસીનતા તેનું ગળુ ઘોંટે છે. દાખલા તરીકે, એડવોકેટ ઇન્દિરા જયસિંગના કહેવા પ્રમાણે, 2013માં સ્થાપવામાં આવેલા નિર્ભયા ફંડમાંથી નવ રાજ્યોમાં 123 બળાત્કાર પીડિતાને નાણાકીય સહાય આપવામાં આવી છે. નેશનલ લીગલ સર્વિસિસ ઓથોરિટી (એનએએલએસએ) કહે છે કે, આવી યોજનાઓ હેઠળ દેશભરમાં માત્ર 5% થી 10% જાતીય સતામણી પીડિતોને જ વળતર મળ્યું હતું.

અદાલતે સ્પષ્ટતા કરી કે આ યોજના હેઠળ મંજૂર થયેલા નાણા આવા કેસની ટ્રાયલ સાથે જોડવામાં નથી આવ્યા અને પીડિત વળતર માટે ઘટના પછી તુરંત રાજ્ય અથવા જિલ્લા લિગલ સર્વિસ ઓથોરિટીનો સંપર્ક કરી શકે છે. પીડિતોને વચગાળાની રાહત આપવા માટે લિગલ સર્વિસ ઓથોરિટી જાતીય હુમલા અને એસિડ હુમલાનાં કેસના સુઓ મોટો દાખલ કરી શકે છે. તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોએ બળાત્કાર પીડિત અને તેમાં જીવ ગુમાવનાર અથવા અથવા સામુહિક બળાત્કારના કેસમાં રુપિયા 5 લાખથી વધુ 10 લાખ સુધી ચૂકવણી કરવી પડે છે. આ શ્રેણીમાં બળાત્કારના કિસ્સા, સૃષ્ટિ વિરુદ્ધનું કૃત્ય, 80% કાયમી ડિસેબિલિટી અને ગંભીર શારીરિક ઈજાનો સમાવેશ થાય છે. એસિડ એટેકના કિસ્સામાં ઇજાઓના આધારે વળતરની મર્યાદા રૂપિયા 5 લાખથી 7 લાખ સુધીની છે. આવા કિસ્સામાં હુમલાના પંદર દિવસની અંદર રૂપિયા 1 લાખ અને ત્યારબાદ દર બે મહિને 2 લાખ ચૂકવી દેવાનું પ્રાવધાન છે. બન્ને કિસ્સાઓમાં સગીરોને વળતરની રકમ 50% વધુ છે.

એ તો સ્પષ્ટ જ છે કે પીડિતને તત્કાલ તબીબી સહાય જરૂરી હોઈ સુઓ મોટોના નિર્ણયો લેવા અને તાત્કાલિક રાહત આપવા માટે કાનૂની સહાય સમિતિના સશક્તિકરણ જરૂરી છે. એસિડ એટેકના કિસ્સામાં તેમને તત્કાલ અને ખર્ચાળ તેમજ વારંવાર શસ્ત્રક્રિયા કરવાની જરૂર પડે છે. 2012માં દિલ્હીમાં ગેંગરેપની ઘટનામાં મહિલાની સુરક્ષાની જવાબદારી કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારે એકબીજા ઉપર ઢોળી હતી અને વળતર યોજનાઓની જાહેરાત કરી હતી. 2015માં, કેન્દ્ર સરકારે બળાત્કાર, એસિડ એટેક, હ્યુમન ટ્રેફિકિંગ અને ક્રોસ-બોર્ડર ફાયરિંગમાં મારી ગયેલી કે ઘાયલ થયેલી મહિલાઓને સહાય માટે રૂ. 200 કરોડના પ્રારંભિક ભંડોળ સાથે સેન્ટ્રલ વિક્ટિમ કોમ્પેન્સેશન ફંડની જાહેરાત કરી હતી. આ ફંડ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા આપવામાં આવતી આવી વળતર યોજનાઓનું પૂરક હોવાનું માનવામાં આવતું હતું.

સર્વેક્ષણો અને મીડિયા કવરેજ જિલ્લા કે રાજ્યની કાનૂની સહાય સમિતિઓ સાથેના પીડિતો અને તેમના પરિવારોના અનુભવો નિરાશાજનક ચિત્ર રજૂ કરે છે. બળાત્કાર અને એસિડ હુમલા પીડિતો માટે મહારાષ્ટ્રમાં અમલમાં મૂકવામાં આવેલી મનોધૈર્ય યોજનાનો કિસ્સો જોઈએ. બળાત્કાર પીડિતાના પિતાએ કરેલી જાહેર હિતની અરજીના જવાબમાં બોમ્બે હાઈકોર્ટે મહારાષ્ટ્ર સરકારને સ્પષ્ટ કહ્યું હતું કે પીડિતાને વળતર આપવું રાજ્યની ફરજ છે. કમિટી પાસે કેસની યોગ્યતા નક્કી કરવા માટેની કોઈ દિશા ન હતી તો પણ તપાસ કરવા અને વળતર ચૂકવવું કે નહીં તે અંગેના નિષ્કર્ષ પર પહોંચવા કમિટીએ પુંછવાનું ચાલુ રાખ્યું. પીડિતાને એફઆઈઆરના આધારે 50% વળતર અને બાકીની ચાર્જશીટ દાખલ થાય પછી આપવાનું ઠરાવ્યું. અસહ્ય વિલંબ અને કંટાળાજનક પ્રક્રિયા આ યોજનાનો હેતુ જ મારી નાખે છે. એક્ટિવિસ્ટો માંગ કરે છે કે જાતીય હુમલાના કેસમાં એફઆઈઆર નોંધવામાં આવે તે પછી પોલીસે રાજ્ય સરકારની કાનૂની સેવાઓને જાણ કરવી ફરજિયાત બનાવવામાં આવે. આમ કરવાથી પીડિતાને વળતર આપવાની પ્રક્રિયાને ઝડપી બનશે.

નાલસા(એનએએલએસએ)એ સુપ્રીમ કોર્ટને એ માહિતી પણ આપી કે આંધ્રપ્રદેશમાં વર્ષ 2017 માં નોંધાયેલા 901 કેસોમાંથી માત્ર એકને જ વળતર મળ્યું હતું અને બાળકો સામેના લૈંગિક અપરાધોના 1,028 કેસમાં 11 ને વળતર આપવામાં આવ્યુ હતું. રાજસ્થાનમાં 2017માં દાખલ થયેલી 3,305 એફઆઈઆરમાંથી માત્ર 140 જણને વળતર મળ્યું હતું અને બિહારમાં 1,199 એફઆઈઆરમાંથી માત્ર 82 જ વળતર ચૂકવવામાં આવ્યું હતું. વળતરની રકમ મુદ્દે, કોર્ટને જાણ કરવામાં આવી કે મધ્યપ્રદેશમાં જાતીય સતામણીના પીડિતને માત્ર 6,000 અને રૂ. 6500ની વચ્ચેની રકમ મળી હતી.

નાલસા યોજનાને વિગતવાર રીતે તૈયાર કરવામાં આવી છે અને આશા રાખવામાં આવતી હતી કે રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો અરજદારોના હિતમાં તેનો અમલ કરશે.

વિશ્વભરમાં પીડિતોના વળતર અધિકારોને ન્યાય વ્યવસ્થામાં વધુ વજન આપવામાં આવે છે. ભારતના સુપ્રીમ કોર્ટે તે દિશામાં પગલું ભર્યુ છે. અગાઉ, સર્વોચ્ચ અદાલતે પીડિતના વળતરના અધિકારના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો હતો. કોર્ટે કહ્યુ હતું કે તે પીડિતની પીડા માટે તત્કાલ મલમનું કામ કરવાની સાથે ગુનાની નોંધાણી કરાવવા માટે પ્રોત્સાહન પુરૂ પાડે છે. સમયની એ માંગ છે કે અમલીકરણ એજન્સીઓ એ સિદ્ધાંત પર કામ કરે કે આ પીડિતોને અપાતું દાન નથી પણ તેમણે જે ગુમાવ્યુ તેની સામે આટલું મેળવવાના તે હક્કદાર છે.

એ ખરેખર દુખદ વાત છે કે જે સમાજ બળાત્કારીઓ માટે મૃત્યુ દંડની માંગણી કરે છે તે જાતીય સતામણી અને એસિડ એટેક સાથે જીવતા લોકોના પુનર્વસન માટે બહુ ઊર્જા ફાળવતો નથી કે પ્રયાસો કરતો નથી.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top