ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

જ્યારે ગવર્નરે નક્કી કરી લે છે ત્યારે...

કર્ણાટકના ચૂંટણી પછીનાં નાટકે ભારત દેશની બંધારણીય લોકશાહી અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા કર્યા છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

છેલ્લી ચાર વિધાનસભાની ચૂંટણીઓમાં ત્રીજી વખત કર્ણાટકના મતદારોએ કોઈ એક પક્ષને નિર્ણાયક બહુમત આપ્યો નથી. ભાજપ દાવો કરે છે કે 12મી મેએ યોજાયેલી ચૂંટણીમાં 222 બેઠકોમાં 104 બેઠકો જીતવા સાથે તેમને બહુમત મળી ગયો છે. કોંગ્રેસ પક્ષે ભારપૂર્વક કહ્યુ કે તેમને મત સૌથી વધુ મળ્યા છે અને ઇન્કમ્બન્સીમાં પણ તેમના મતનો હિસ્સો ઘટવાને બદલે વધ્યો છે એટલે બહુમત અમારી વિરુદ્ધ નથી. સાથે મળીને અડધા કરતા વધુ મત હિસ્સેદારી અને બેઠકો સાથ કોંગ્રેસ અને જનતા દળ (સેક્યુલર) દાવો કરે છે કે તેમની પાસે સરકાર ચલાવવા માટેનો બહુમત છે.

આ સ્થિતિમાં સ્પષ્ટ દિશાનિર્દેશ આપતો કાયદો ન હોઈ કર્ણાટકના ગવર્નર વજુભાઈ વાળાએ સ્પષ્ટ થવું પડે કે સરકાર રચવા માટે ભાજપને આમંત્રિત કરવો કે કૉંગ્રેસ અને જેડી(એસ)ને. આવી પરિસ્થિતિમાં સરકાર રચવા એક સૌથી મોટા પક્ષને આમંત્રણ આપવું કે ચૂંટણી પછીના સૌથી મોટા ગઠબંધનને આમંત્રણ આપવું તે અંગે સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદામાં પણ ગવર્નરોને કોઈ સ્પષ્ટતા મળતી નથી. ગવર્નર સ્થિર સરકાર માટેની જરૂરીયાત અને સંખ્યાનું મૂલ્યાંકન કરીને નિર્ણય લેવાની સત્તા ધરાવે છે. કોઈ પણ સંજોગોમાં સરકાર રચવા માટે કોઈ પક્ષને આમંત્રિત કરવો એ ડેફિનેટિવ કોલ નથી. ગવર્નર દ્વારા સરકાર રચવા માટે જે કોઈને આમંત્રિત કરવામાં આવે તેણે વિધાનસભામાં "ફ્લોર ટેસ્ટ" દ્વારા બહુમતી સાબિત કરવી પડે છે.

વિવિધ પરિણામો ઇલેક્શનોને પગલે ગવર્નરની કાર્યવાહી બિનઉત્પાદકતા સાબિત થઈ શકે છે. જ્યારે વિધાનસભામાં બહુમતી કાનૂની અને બિનકાનૂની બંને રીતે સાબિત થઈ શકે છે. બંધારણીય સત્તા તરીકે ગવર્નરની જવાબદારી છે કે તે સરકાર રચવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતી બિનકાનુની પ્રણાલીઓને રોકે. ભાજપના બી.એસ. યેદીયુરપ્પાને કર્ણાટકમાં સરકાર રચવા માટે આમંત્રણ આપ્યુ અને તેમને ગૃહમાં બહુમતી સાબિત કરવા માટે 15 દિવસ આપ્યા બાદ ગવર્નર વાળાએ ફરી એકવાર આપણને વર્તમાન સમયમાં અને કાળમાં આ ઉચ્ચ બંધારણીય ઓફિસ પાસે ઓછી અપેક્ષાઓની યાદ અપાવી છે. સંસદ ગવર્નર પાસે લાગણીને વશ થયા વગર, તટસ્થ, અને નિષ્પક્ષ રીતે કાર્ય કરવાની અપેક્ષા રાખતી હોવા છતાં સ્વતંત્ર ભારતનો ઇતિહાસ દર્શાવે છે કે સંસદની અપેક્ષા સતત ઠગાતી આવી છે. 1950ના દાયકામાં પણ મદ્રાસના ગવર્નર શ્રી પ્રકાસાએ ચૂંટણી પછીના સૌથી મોટા ગઠબંધનને માન્યતા આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો અને સરકારની રચના કરવા માટે કોંગ્રેસના સી રાજગોપાલાચારી (જે ધારાસભ્ય પણ નહોતા છતા)ને સરકારને રચવા માટે આમંત્રિત કર્યા હતા અને સંસદના વિશ્વાસને દગો દેવામાં આવ્યો હતો.

પક્ષપાતી અને વિશ્વાસઘાતી કૃત્ય ગવર્નર વાળાના નિર્ણયોમાં સ્પષ્ટ થાય છે. દરેક પગલાઓ, પછી તે ભેદી રીતે યેદીયુરપ્પાને આમંત્રણ આપ્યું અને રાતોરાત શપથ અપાવવા સહિતના ગુપ્ત પગલાંઓ તેમણે પગલા ભર્યા અને પક્ષીય ધોરણે ભાજપને મદદ કરવા તત્પરતા બતાવી છે. વર્તમાન પરિસ્થિતિના સત્યો ધૂંધળા છે. નવ નિયુક્ત સંસદમાં કોંગ્રેસ અને જેડી(એસ) સાથે અડધા કરતા વધુ 112થી વધુ સભ્યો હોવા છતા અને ભાજપ પાસે ઓછી બેઠકો હોવા છતાં સરકાર રચવા માટે તેને આમંત્રિત કરવામાં આવે છે અને હદ તો ત્યાં આવે છે કે તેમને બહુમત સાબિત કરવા માટે કૉંગ્રેસ અને જેડી(એસ)ના સભ્યોને અનૈતિક રીતે તોડવા માટે સમય આપવામાં આવે છે. 2015ના અનિલ કુમાર ઝા વિરુદ્ધ ભારત સરકારના સુપ્રિમ કોર્ટના ચુકાદાનું સીધું ઉલ્લંઘન કરતા વાળાએ ફ્લોર ટેસ્ટ પુરો કર્યા પહેલા જ વિધાનસભામાં એંગ્લો-ઇન્ડિયન સભ્યને નામાંકિત કરવાનો પ્રયાસ કરીને નિષ્પક્ષતા અંગેની તમામ શંકાઓ પર મત્તુ જ મારી દીધું હતું.

સુપ્રીમ કોર્ટના હસ્તક્ષેપને કારણે બીજા દિવસે 19મી મેના રોજ ફ્લોર ટેસ્ટ લેવાયો અને શંકાસ્પદ પ્રયાસો દ્વારા બહુમતિ સિદ્ધ કરવાની કોઈ તક ન આપીને આ પ્રક્રિયામાં કેટલીક પવિત્રતાને પુનઃસ્થાપિત કરવામાં આવી. કદાચ, ફ્લોર ટેસ્ટ વખતે ગવર્નરનો એંગ્લો-ઇન્ડિયન ધારાસભ્યને નિમવાનો પ્રયાસ અને યેદીયુરપ્પાની કેબિનેટ વિના સરકાર ચલાવવાની ઉતાવળથી સાબિતી મળે છે કે કોર્ટની શંકાઓ વાજબી હતી. એવું કહેવાય છે કે પોતાની સંસ્થાકીય વિશ્વસનીયતા સૌથી નીચી છે  ત્યારે સુપ્રીમ કોર્ટને હજુ પણ નિર્ણાયક રાજકીય પ્રક્રિયા પર દેખરેખ રાખવા માટે તટસ્થ અને નિષ્પક્ષ તરીકે જોવામાં આવે છે.

ગવર્નર ઓફિસની ક્ષુદ્ર કામગીરીની ફરિયાદ માટે કોઈ એક પક્ષ કે કોઈ એક નેતાનું વલણ જવાબદાર નથી. અપવાદ વિના લગભગ કેન્દ્રની દરેક સરકારે પક્ષ તરફી ગવર્નરની ઓફિસનો ઉપયોગ કર્યો છે કે ઉપયોગ કરવાનો ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. પછી તે રાષ્ટ્રપતિ શાસન લાદવાનું હોય કે સત્તાધારી પક્ષની બહુમતિ સામે સવાલો ઘડીને "પરાજિત" કરવાની હોય, કેન્દ્રમાં પક્ષના હિતને અનુરૂપ તમામ પ્રકારના કુશળ કાર્યોમાં ગવર્નરોએ તરફેણો કરી છે. કોઈ પણ વ્યક્તિ માટે એવો દાવો કરે કે ગવર્નર વાળાની કાર્યવાહી સ્વતંત્ર ભારતના ઇતિહાસમાં અસાધારણ કે અભૂતપૂર્વ છે, તો તે નર્યો દંભ ગણાશે.

જો ભારતની લોકશાહીના આરોગ્યનો નિર્ણય જે ચૂંટણી થાય તેની સાથે નિયમિતતા, ઔચિત્ય અને સ્વતંત્રતા જોડીને કરવામાં આવે તો એવું જ ફલીત થાય લોકશાહીનું આરોગ્ય કથળેલું છે. વળી જો કોઈ ચૂંટણી પછીના નાટ્યાત્મક ફેરફારોને આધારે નિર્ણય કરે તો નિર્ણય નાટ્યાત્મક રીતે બદલાય છે. ખાસ કરીને છેલ્લા વર્ષમાં પરિણામ અને સરકાર કોણ બનાવે છે તેની વચ્ચે ખાસ મેળ પડતો નથી. ગોવા, મણિપુર અને મેઘાલયમાં આવું જ બન્યુ છે. અને હવે કર્ણાટક વિધાનસભા ચૂંટણીઓએ આપણને ભારતની બંધારણીય લોકશાહીનું સાચું સ્વરૂપ બતાવ્યું છે.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top