ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846

ભારતની પ્રાકૃતિક સંપદાનું લિલામ

વર્તમાન સરકાર ભારતના જંગલોની ઓછી અને જંગલ આધારિત ઉદ્યોગોની વધુ દરકાર લે છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

સરકાર કેટલાક ઐતિહાસિક સ્મારકો કોર્પોરેટ ભારતને સોંપવા માંગે છે એટલું જ નહી તે જંગલ તરીકે વર્ગીકૃત થયેલી જમીનને પણ આપી દેવાનું વિચારે છે અને તેનું કારણ એ જ કે તે પૂરતા "ઉત્પાદક" નથી. જ્યારે લાલ કિલ્લા જેવા રાષ્ટ્રીય સ્તરે મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક સ્મારકોને કોર્પોરેટ ઘરાનાને "દત્તક" આપવાના સરકારના નિર્ણય અંગે સોશિયલ મીડિયા પર ભારે ઘમાસાણ મચ્યુ પરંતુ એ વાતની બહુ ઓછાને ખબર હશે કે સરકાર ભારતના જંગલો જેવા મહત્વપૂર્ણ કુદરતી સંસાધનોને પણ ખાનગી ઉદ્યોગોને ભેટ પણ આપી શકે છે.

પર્યાવરણ મંત્રાલયનો ફોરેસ્ટ એન્ડ ક્લાયમેટ ચેંજ વિભાગે માર્ચમાં બહાર પાડેલા નેશનલ ફોરેસ્ટ પોલીસી (એનએફપી), 2018ના ડ્રાફ્ટમાં હાલમાં સૂચનો અને વાંધાઓ અંગે વિચારી રહી છે, આ એનપીએફ વર્તમાનમાં અમલી અને 30 વર્ષ પહેલાં 1988માં અમલમાં મુકાયેલા કાયદાને બદલીને તેના સ્થાને લાગુ પાડવામાં આવશે. એમ કહેવાઈ રહ્યુ છે કે નીતિઓના પુન: વિચારમાં કંઈ ખોટું નથી ખાસ કરીને નવનિયુક્ત ક્લાયમેટ ચેન્જના પરિપેક્ષ્યમાં વિચારવામાં કશુ ખોટું નથી. એક મુખ્ય ગ્રીનહાઉસ વાયુ, કાર્બન ડાયોક્સાઇડના વાતાવરણમાં ઉત્સર્જનને મર્યાદિત કરવામાં જંગલો મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. કારણ કે જંગલો પાસે તેને શોષવાની ક્ષમતા છે. ડ્રાફ્ટમાં પર્યાવરણની ચિંતાઓને સંબોધવામાં આવી હોવા છતા ડ્રાફ્ટના મૂળ ઇરાદા વિશે ઘણા પર્યાવરણવાદીઓ અને નાગરિક સમાજ જૂથો સાશંક બન્યા છે.

અગાઉની 1952ની પોલીસીને બદલીને એનએફપી, 1988 લાગુ પાડવામાં આવ્યો હતો. જે આજે પણ જંગલોને માટેના આર્થિક સ્રોત તરીકે જોવા સામે સંસ્થાનવાદી અભિગમ અપનાવે છે, જેમાં દેશના પર્યાવરણ અને ઇકોલોજીકલ સંતુલન માટે કુદરતી જંગલોની ભૂમિકા અંગેની વિકસિત સમજનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં એ વાતને માન્યતા આપી છે કે જંગલો એટલે કંઈ વૃક્ષોમાં સમાયેલો લાકડાનો કુલ જથ્થો માત્ર નથી પરંતુ જંગલો જૈવવિવિધતા, સંરક્ષિત જમીનનું આવરણ અને જળ સ્ત્રોતોનો ભંડાર છે અને જંગલમાં નિવાસ કરતા સમુદાયો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા જંગલની પેદાશોના અન્ય સ્વરૂપો પૂરા પાડે છે. તેમાં એવું પણ સ્પષ્ટ કરાયું હતું કે નોન-ફોરેસ્ટ હેતુઓ માટે જંગલોને બદલવાનું કડક રીતે નિરીક્ષણ કરવાની જરૂર છે અને ફક્ત ચોક્કસ શરતો હેઠળ જ તેમ થવું જોઈએ. તેના અમલીકરણમાં ભુલો હતી પરંતુ ભારતના જંગલોનું રક્ષણ સરળ કાર્ય ન હતું. પરંતુ એનએફપી, 1988નું મહત્વ એ હતું કે તેમાં ભૂતકાળની ભુલો સુધારવામાં આવી હતી. ફોરેસ્ટ પોલીસીની દિશામાં આ પરિવર્તનમાં આખરે જંગલ નિવાસી સમૂહોને અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે અને તેઓ જંગલોનું રક્ષણ કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી શકે છે તે સ્વીકારવામાં ફાળો આપ્યો હતો. પાથ-બ્રેકીંગ શિડ્યુલ્ડ ટ્રાયબ્સ એન્ડ અધર ટ્રેડિશનલ ફોરેસ્ટ ડ્વેલર્સ (રિકોગ્નિશન ઓફ ફોરેસ્ટ રાઇટ) અધિનિયમ, 2006 આ અધિકારોને મજબુતી બક્ષે છે. ઓડિશાના નિયમગીરી પર્વતોના આદિવાસીઓએ તેમના જંગલોમાં બોક્સાઇટ માઇનિંગ સામે મતદાન કર્યું તેમાં તેની અસર અનુભવાય છે.

જ્યારે 2018નો એનએફપી ડ્રાફ્ટ સપાટી પરથી નિરુપદ્રવી લાગે છે પરંતુ વિગતોની પછવાડે છુપાયેલો તે શેતાન છે. ભૂતકાળમાં ઘણી સરકારોની જેમ તે કુદરતી જંગલો ભજવે છે તેવી ઘણી આવશ્યક ભૂમિકાઓ માટે મુક અભિનયનું કામ કરે છે પરંતુ તે પછી જંગલોને આર્થિક સ્રોત તરીકે જુએ છે. તેથી જ તો તે વન ઉત્પાદનો માટે "ક્લાયમેટ-સ્માર્ટ વેલ્યુ ચેઇન્સ" ની વાત કરે છે અને જંગલો નીચી ઉત્પાદકતા પર ચિંતા વ્યક્ત કરે છે. આના ઉકેલ માટે તે 40% વૃક્ષ આવરણથી ઓછા "વંચિત" જંગલોને પુનર્જીવિત કરવા માટે પબ્લિક-પ્રાઇવેટ ભાગીદારીની ભલામણ કરે છે. ભૂતકાળના અનુભવોમાં આપણે જોયુ છે કે આવી ભાગીદારી આખરે સ્વદેશી જાતોને બદલે ઝડપથી વિકસતી વિદેશી જાતિઓના વૃક્ષો રોપવા માટેના મોનોકલ્ચર્સ તરફ દોરી જાય છે અને તેનું અંતિમ પરિણામ કુદરતી જંગલોને બદલે ઔદ્યોગિક વાવેતરનું સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે. આગળ જતા તેઓ સામાન્ય સ્રોતો માટે હકદાર એવા જંગલ નિવાસી અને વિચરતા સમુદાયોને હાંકી કાઢશે. આ સૂચન માટેનું જસ્ટિફિકેશન લાકડાની કટોકટીનો સામનો કરી રહેલા ટિમ્બર ઉદ્યોગમાં મળે છે, જેમાં લાકડું સ્થાનિક સ્તરે પૂરતું ઉપલબ્ધ ન હોવાથી તે આયાત કરવાની ફરજ પડે છે.

આ ઉપરાંત, પોલીસી જંગલના નુકશાનને અસર કરતા અન્ય મુદ્દાઓને સંબોધવામાં પણ નિષ્ફળ નિવડે છે. દાખલા તરીકે, એક મોટી સમસ્યા એ છે કે વિકાસ અને અન્ય પ્રોજેક્ટ્સ માટે જંગલો ઘટી રહ્યા છે. 2013માં બે પર્યાવરણીય વકીલો, રિત્વિક દત્તા અને રાહુલ ચૌધરીએ આરટીઆઈ હેઠળ અરજી કરીને મેળવેલી માહીતીમાં બહાર આવ્યું હતું કે 2013માં ડેમ, ખાણકામ અને રોડ બાંધવા જેવા વિકાસલક્ષી પ્રોજેક્ટો માટે પ્રતિદિન 135 હેકટર જંગલોનું નિકંદન નિકળ્યુ હતું. હકીકતમાં, એક તરફ એનપીએફના ડ્રાફ્ટ અંગે ચર્ચા થઈ રહી છે ત્યારે બીજી તરફ ચિકકામાગાલુરૂ અને દક્ષિણ કન્નડા વચ્ચે 65 કિલોમીટરનો રોડ બાંધવા કર્ણાટકના પશ્ચિમ ઘાટના ગાઢ, ઇકોલોજિકલી સમૃદ્ધ જંગલોમાંથી 30,000 વૃક્ષો કાપી લેવાની યોજનાની જાહેરાત કરવામાં આવી છે. કોલ માઇનિંગ માટે જંગલની જમીનો ફાળવવાના વિવાદ તો સતત ચાલુ જ રહે છે.

 આવા ડાયવર્ઝન દ્વારા જંગલોના વિભાજન અંગે જૂજ ચર્ચા થાય છે. જો નીતિઓનો કડક અમલ થાય તો સંલગ્ન જંગલોને સંરક્ષિત કરવાની થોડીક તક રહે છે. પરંતુ, જ્યારે નીતિ નાના પ્રકારે વિભાજીત કરી દેવાય છે ત્યારે તેમના પર અતિક્રમણ કરવાનું સરળ બને છે અને ધીમે ધીમે તેમને નિશ્ચેત કરી દે છે. આપણને આવું ખાસ કરીને શહેરી વિસ્તારોમાં જોવા મળ્યું છે.

એનએફપી, 1988માં ખાનગી હિતો માટે કુદરતી જંગલોને ભ્રષ્ટ અથવા અન્યથા રીતે સોંપણીના જોખમોની જાણકારી સમાવાઈ હતી. તેમ છતાં એનએફપી ડ્રાફટ દ્વારા સચોટપણે લાગુ કરવાનો પ્રયાસ છે. તેને જો સ્વીકારવામાં આવશે તો ભારતના કુદરતી જંગલોમાંથી આશરે 40% જેટલા ખાનગી ક્ષેત્ર માટે વર્ચ્યુઅલ લાકડાની નિકાસ કરતી ફેક્ટરીઓ બની શકે છે. પર્યાવરણ કે જંગલો પર નિર્ભર 30 કરોડથી વધુ લોકોને આ અધોગામી પગલાથી ફાયદો થશે નહી. કમનસીબે, સરકારને તો માત્ર કોઈ પણ કુદરતી સ્રોતમાંથી મહત્તમ આવક કાઢવામાં રસ છે, પછી ભલેને તે જળ હોય, જમીન હોય કે જંગલો હોય.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top