ISSN (Print) - 0012-9976 | ISSN (Online) - 2349-8846
Reader Mode

ભુખ્યા બાળકોને ભોજન આપવું

લાખો કુપોષિત બાળકોને ભોજન માટે સ્થાનિક ખોરાક પર આધારિત વિવિધ આહાર શ્રેષ્ઠ વિકલ્પ છે.

The translations of EPW Editorials have been made possible by a generous grant from the H T Parekh Foundation, Mumbai. The translations of English-language Editorials into other languages spoken in India is an attempt to engage with a wider, more diverse audience. In case of any discrepancy in the translation, the English-language original will prevail.

 

નીતિ આયોગ અને મહિલા અને બાળ વિકાસ પ્રધાન મેનકા ગાંધી વચ્ચેના મતભેદ સાથે આંગણવાડી કેન્દ્રોમાં બાળકોને પુરક આહાર શું આપવો તે મુદ્દો ફરી એકવાર તપાસનો વિષય બન્યો છે. છેલ્લા અઠવાડિયે સમાચારો હતા કે પ્રધાન તમામ પ્રકારના ટેક હોમ રાશન (THRs)ની જગ્યાએ "એનર્જીથી ભરપુર, ફેક્ટરીમાં બનેલા પોષક પેકેટ" આપવા દબાણ કરી રહ્યા છે. પાછલા દાયકામાં તેના પૂર્વગામીઓએ પણ આવી જ પ્રકારની પૂરક આહારની કેન્દ્રીય ઉત્પાદન અને વિતરણની પદ્ધતિને સમર્થન આપ્યું હતું, અને તેને સુધારેલ ગુણવત્તા અને વિતરણ કરવામાં આવેલા ખોરાકની શુદ્ધતાને આધારે વાજબી ઠેરવી હતી. ભારતના પોષણના પડકારો(ઇન્ડિયાઝ ન્યુટ્રિશ્યન ચેલેન્જિસ) અંગેની નેશનલ કાઉન્સિલની તાજેતરની બેઠકમાં નીતિ અયોગે આ પ્રસ્તાવને નકારી કાઢતાં હાલ પુરતો આ વિવાદ પર પડદો પડી ગયો છે. તેને બદલે નીતિ આયોગે નેશનલ ફૂડ સિક્યુરિટી એક્ટ (એનએફએસએ), 2013 અને સપ્લિમેન્ટ્રી ન્યુટ્રિશન (ઈન્ટિગ્રેટેડ ચાઇલ્ડ ડેવલપમેન્ટ સર્વિસિસ (આઇસીડીએસ) સ્કીમ) રુલ્સ, 2017 ને અનુસરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો છે અને ભોજન બનાવવામાં માતાઓને સાંકળવાની ભલામણ કરી છે. એનએફએસએ આંગણવાડી કેન્દ્રો દ્વારા છ મહિનાથી છ વર્ષની વયજૂથના તમામ બાળકો માટે તેમજ સગર્ભા અને સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ માટે દિવસનું એક ભોજન મફત પૂરું પાડે છે. તે લાભાર્થીઓની કેટેગરી પ્રમાણે ટીએચઆર કે રાંધેલા ગરમ ભોજનના સ્વરૂપમાં હોઈ શકે છે. એનએફએસએ હેઠળ આઈસીડીએસ માટેના નિયમોમાં સ્વ-સહાયક જૂથો (એસએચજી) દ્વારા સપ્લિમેન્ટરી ન્યુટ્રિશન પ્રોગ્રામ (એસએનપી) હેઠળ ખાદ્યાન્ન પુરવઠો પૂરો પાડવાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

ઘણા સમયથી આઇસીડીએસ (ICDS) પાસે ઘણાં રાજ્યોમાં ટીએચઆર પુરૂ પાડવાનો ખાનગી કોન્ટ્રાક્ટ છે. આ સિસ્ટમ ભ્રષ્ટાચાર અને લિકેજથી ગ્રસ્ત છે. એનો સ્વીકાર કરતા 2004 માં, સુપ્રીમ કોર્ટે આઈસીડીએસ માટે પુરવઠો પુરો પાડતા ખાનગી કોન્ટ્રાક્ટરો ઉપર પ્રતિબંધ મુક્યો હતો અને સરકારોને સ્થાનિક ગ્રામ સંસ્થાઓ, મહીલા મંડળો અથવા એસએચજી (SHG)ની નિમણુક કરવાની ભલામણ કરી હતી. આમ છતાં, વિવિધ કાનૂની છટકબારીઓનો ઉપયોગ કરીને ઘણા રાજ્યોએ આ કેન્દ્રીય કરારો પર અમલવારી ચાલુ રાખી છે, જે હવે "ઓરિજિનલ મેન્યુફેક્ચરર્સ" તરીકે કામ કરે છે અને કેટલીક વખત મહિલા મંડળો તરીકે પણ કામ કરે છે. રાઇટ ટુ ફૂડ અધિકાર પર કમિશનરોએ સુપ્રીમ કોર્ટમાં રાજકારણીઓ, અમલદારો અને ટીએચઆર ના સપ્લાયરો વચ્ચેની સાંઠગાંઠનો ખુલાસો કરતા મજબૂત રિપોર્ટ રજુ કર્યા છે. તેમણે મહારાષ્ટ્રમાં આઇસીડીએસમાં સપ્લિમેન્ટરી ન્યુટ્રિશન પૂરોં પાડતા મહિલા મંડળોની ખાસ તપાસની માગણી કરી હતી. તેમની રજુઆત પ્રમાણે આ મહિલા મંડળો નકલી હતા અને અગાઉના ઠેકેદારો માટે ફ્રન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન તરીકે કામ કરતા હતા. મહારાષ્ટ્ર સરકારે નાના અને વધુ સ્થાનિક મહિલા મંડળોને સામેલ કરવા સાથે ડિસેન્ટ્રલાઇઝીંગની પ્રક્રિયા શરૂ કરી દીધી છે. આ મુદ્દે આજે પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં ઘણા કેસો ચાલી રહ્યા છે. મધ્યપ્રદેશ સરકાર દ્વારા કોન્ટ્રાકટરો દ્વારા એસએનપી હેઠળ ખાદ્ય પુરવઠાને રદ કરવા અને વિકેન્દ્રિત વિતરણ માટેની તંત્રની સ્થાપના કરવાના તાજેતરનાં પ્રયાસો પણ કાનૂની લડાઈમાં સંડોવાયા છે.

એક અંદાજ પ્રમાણે, દર વર્ષે સપ્લિમેન્ટરી ન્યુટ્રિશન પર આઇસીડીએસ હેઠળ કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા કુલ 15,000 કરોડ રૂપિયા ખર્ચ કરવામાં આવે છે. આ એક બહુ મોટી રકમ છે અને તેમાં તમામ પ્રકારના વ્યાપારી હિતો પોતાનો હિસ્સો મેળવવાનો પ્રયાસ કરે છે. બીજી તરફ, આ રકમ પુરવઠાનું વિકેન્દ્રિકરણ કરવા માટે સારી રીતે ખર્ચાઈ શકે છે. આમાં સ્થાનિક ધાન્યોને સમાવવા તેમજ આ ભોજન બનાવતી સ્થાનિક મહિલાઓને રોજગાર પુરો પાડવો જેવી બાબતોને સમાવી શકાય. વધુમાં, આંગણવાડી દ્વારા સ્થાનિક અને વૈવિધ્યસભર ખોરાકની સેવા સમાજ માટે વધુ સ્વીકાર્ય બને છે અને શિશુ અને બાળવિકાસ (આઈવાયસીએફ)માં સુધારો આવી શકે છે. તાજેતરના નેશનલ ફેમિલી હેલ્થ સર્વે (એનએફએચએસ) ના આંકડા દર્શાવે છે કે બે વર્ષથી ઓછી ઉંમરના માત્ર 9.6%  બાળકોને પૂરતો ખોરાક મળે છે. જે બતાવે છે કે ગુણવત્તાયુક્ત ખોરાકની પ્રાપ્યતા અને પહોંચ સુધારવી, બાળ પોષણ અંગે જ્ઞાન અને જાગૃતિ વધારવી અને માતૃત્વ અને બાળ ઉછેર માટેની સહાયક સેવાઓ પૂરી પાડવાની તાતી જરૂર છે.

તે સ્થાનિક ખોરાક પર આધારિત વિવિધ આહારની જોગવાઈ તરફ આગળ વધવા સાથે ફ્રેશ ફૂડ વિરુદ્ધ પેકેટ ફૂડની આ ચર્ચા ઉપર પુર્ણવિરામ મુકવાનો સમય આવ્યો છે. ડિસેન્ટ્રલાઇઝેશનથી પૂરા પાડવામાં આવતા ખોરાકની ગુણવત્તા પર દેખરેખ રાખતી મધર્સ કમિટી સાથે સમાજનું નિરીક્ષણ અને નિયંત્રણ મજબુત બને છે. એનએફએસએનો સંપૂર્ણપણે અમલ કરવો જોઇએ અને તે એવી રીતે કરવો જોઈએ કે જેથી સ્થાનિક સમુદાયોનું સશક્તિકરણ થાય તેમજ નાના બાળકોને યોગ્ય ખોરાક મળે તેની ખાતરી થઈ શકે.

આઇસીડીએસ હેઠળ એસએનપી ફૂડ સપ્લિમેન્ટની જોગવાઈને ખોરવવાની પ્રયાસો પણ જણાઈ રહ્યા છે. નીતિ આયોગે વ્યવસાયિક હિતો દ્વારા એસએનપી પર સંપૂર્ણ કબજો જમાવતા રોકવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી છે ત્યારે તે ખોરાકના પુરવઠાને બદલે રોકડ આપવાની વ્યવસ્થા તબદિલ કરાઈ રહી હોય એવું લાગે છે. હાલની ન્યુટ્રિશન કાઉન્સિલની મિટિંગમાં 10 જિલ્લાઓમાં ટીએચઆરની જગ્યાએ શરતી રોકડ આપવાના પાયલોટ પ્રોજેક્ટને મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ યોજના સામે ઘણી ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. જેમકે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને બેન્કિંગની પહોંચની અછત, રોકડ ખોરાકની જેવી ભુમિકા નહી સારે સહિતની તેમજ વ્યૂહરચનાના અમલીકરણની અનેક ચિંતા ઉભી કરવામાં આવી છે. દરેક રીતે આ એનએફએસએનું ઉલ્લંઘન ગણાશે. કારણ કે કાયદો સ્પષ્ટપણે જણાવે છે કે હકદારી ભોજનના રૂપમાં હોવી જોઈએ. અને આખરે જો રોકડ આપવાની તાકીદની જરુરત હોય તો પછી ન્યુટ્રિશન પ્રોવિઝનના પોતાના ફાયદા છે તેને છેડવાને બદલે જેની વડાપ્રધાન દ્વારા એક વર્ષ પહેલાં તેની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી અને એનએફએસએમાં સમાવેલા 6,000 રુપિયાની માતૃત્વ હકદારીનું સાર્વત્રિકરણ કેમ નથી કરવામાં આવતું.

Comments

(-) Hide

EPW looks forward to your comments. Please note that comments are moderated as per our comments policy. They may take some time to appear. A comment, if suitable, may be selected for publication in the Letters pages of EPW.

Back to Top